Phượng hoàng hay phụng hoàng (phương ngữ Nam Bộ) nguyên thủy là các con chim trong thần thoại của người dân khu vực Đông Á chịu ảnh hưởng của nền văn minh Trung Hoa, ngự trị trên tất cả loài chim khác. Trước đây thì người ta có phân biệt giữa con đực là phượng và con cái là hoàng, tuy nhiên về sau để ghép cặp với Long (rồng) là con vật mang ý nghĩa giống đực nên Phượng cùng Hoàng đã nối lại với nhau thành một thực thể giống cái là phượng hoàng theo cách gọi ngày nay. Phượng hoàng còn được gọi là "côn kê" do đôi khi nó được dùng thay con gà trong Can Chi. Trong văn hóa Việt không có khái niệm tương đương cho con vật thần thoại này.
Trong một số tượng, phù điêu, tranh họa xưa, hình thể phượng hoàng được miêu tả rất đa dạng, nhưng phổ biến nhất là hình ảnh chim phượng hoàng tấn công con rắn bằng móng vuốt với đôi cánh dang rộng gồm: đầu gà, hàm én, cổ rắn, lưng rùa, đuôi cá, cánh khổng tước với 5 màu và cao 6 thước. Tượng trưng cho 6 thiên thể mà ngày nay có thể hiểu nôn na: đầu là trời, mắt là mặt trời, lưng là mặt trăng, cánh là gió, chân là đất và đuôi là các hành tinh, lông của nó đại diện cho màu sắc của ngũ hành: đen, trắng, đỏ, xanh, vàng.
Hình ảnh chim phượng hoàng đã xuất hiện rất lâu trong văn hóa Trung Quốc , thông thường trong các miếng ngọc bội, vật tổ của các bộ lạc miền đông thời cổ đại Trung Quốc. Một số thuyết ngày nay người ta cho rằng nó có thể là hình ảnh đại diện cho một loại chim lớn thời tiền sử tương tự như đà điều khá phổ biến ở Trung Hoa lúc bấy giờ, một số thuyết khác cho rằng phượng hoàng là hiện thân của loài chim thủy tổ ( Khủng Long dạng chim).
Trong văn hóa Việt Nam , chim lạc là hình ảnh khởi thủy và dần phát triển thành hình tượng Phượng Hoàng qua các triều đại phong kiến cho tới ngày nay, tượng trưng cho ước mơ , khát vọng vươn lên chinh phục bầu trời.
Ngoài những vật phẩm quen thuộc ngày như tranh ảnh, đồ đồng thờ phượng, các vật phẩm trang trí...Hình tượng phượng hoàng còn sử dụng để làm họa tiết trên các thiết bị chiếu sáng và trang trí vừa có ý nghĩa về phong thủy độc đáo, giúp gia chủ anh lành hạnh phúc.