Question

Tại sao chữ "x" được dùng để ký hiệu ẩn số trong toán học?

Answer 1

Môn Đại số xuất phát từ Trung Đông. Trong một cuộc nói chuyện gần đây của chương trình diễn thuyết TED, Terry Moore, Giám đốc The Radius Foundation, thừa nhận rằng việc sử dụng ẩn số "X" bắt đầu từ việc các học giả Tây Ban Nha không thể dịch được một số âm của tiếng Ả Rập.

Nhưng các học giả Tây Ban Nha không có âm nào tương ứng với âm "sh", vì thế họ dùng âm "ck", và âm "ck" trong tiếng Hy Lạp được viết bằng ký tự X (ký tự chi).

Trong khi đó, một cách giải thích có căn cứ hơn là cách giải thích của triết gia vĩ đại và là một nhà toán học, René Descartes (1596-1650). Descartes không dùng từ "x" cho các "ẩn số". Cụ thể, trong tác phẩm La Géométrie (công bố năm 1637) của mình, Descartes đã quy ước việc sử dụng những chữ cái ở đầu bảng chữ cái (như a, b và c) cho những giá trị đã biết, và dùng những chữ cái ở cuối bảng chữ cái (như z, y và x) cho những giá trị chưa biết.

Thế nhưng, tại sao x lại phổ biến hơn y và z? Không ai biết điều này. Người ta dự đoán rằng sự phổ biến của x là do… cách sắp chữ.

Dù thế nào, thì với thói quen sử dụng ký hiệu của Descartes, và nhất là sau khi tác phẩm La Géométrie ra đời, việc sử dụng chữ cái "X" cho ẩn số, cũng như việc dùng các chữ cái a, b và c cho các giá trị đã biết và x, y, z cho các giá trị chưa biết, dần xuất hiện và được sử dụng. Chúng trở thành một phần của lịch sử toán học.
 

Answer 2

Vậy điều đó có liên quan gì tới chữ "x" trong toán học? Theo một số nhà nghiên cứu, chữ "x" ra đời là do các học giả Tây Ban Nha không thể dịch một số âm thanh từ tiếng Ả Rập. Theo đó, từ "thứ không biết" trong tiếng Ả Rập là "al-shalan". Đây là thuật ngữ được sử dụng nhiều trong các tài liệu toán học đầu tiên. Do trong tiếng Tây Ban Nha không có âm tương ứng với "sh" nên người Tây Ban Nha đã dùng "sk"để thay thế. Đây là âm trong tiếng Hy Lạp cổ và được biểu diễn bằng ký tự X (ký tự "chi").

Các nhà khoa học giả thuyết rằng sau đó, ký tự X tiếp tục dịch sang tiếng Latin và được thay thế bằng ký tự x phổ biến hơn. Điều này tương tự như nguồn gốc của chữ Xmas, được các học giả dùng chữ X (chi) trong tiếng Hy Lạp rút gọn thay cho chữ "Christ" (Chúa Jesus).

Tuy nhiên, các giải thích trên chỉ dựa trên giả thuyết và suy đoán mà không có bằng chứng cụ thể. Hơn nữa, người dịch các tác phẩm toán học thường sẽ không chú trọng tới cách phát âm mà chỉ tập trung vào truyền đạt ý nghĩa của từ ngữ. Do đó, dù có âm "sh" hay không thì cũng không có liên quan tới chữ "x". Dù vậy, nhiều học giả kể cả các nhà Toán học vẫn chấp nhận lập luận này.

Trong từ điển Webster phiên bản năm 1909-1916 và một số từ điển khác, cũng dùng giả thuyết tương tự để giải thích nguồn gốc chữ "x" trong toán học. Mặc dù trong tiếng Ả Rập, từ "thứ", "shei" dạng số ít đã được dịch sang tiếng Latin là "xei" và sau đó được rút gọn lại thành "x". Một số ý kiến còn cho rằng trong tiếng Hy Lạp, chữ ẩn được viết là "xenos", bắt đầu bằng chữ x nên việc viết tắt có thể cũng bắt nguồn từ đây. Tuy nhiên, đó cũng là 1 lập luận không có căn cứ.