Question

Viết bài phân tích tám câu thơ cuối "Kiều ở lầu Ngưng Bích" của nhà thơ Nguyễn Du

Answer 1

Nhà nghiên cứu Phạm Quỳnh từng khẳng định:

“Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn, nước ta còn”

Còn với Chế Lan Viên, là sự sâu lắng và tinh tế khi cất lên lời thơ:

“Nguyễn Du viết Kiều đất nước hoá thành văn”

Từ đó ta dễ dàng thấy được tiếng vang của “Truyện Kiều” đã đi xa đến hàng nghìn năm. Nhắc đến “Truyện Kiều” đã không thể nào quên người đã khai sinh ra “di sản văn hóa” đó – Nguyễn Du. Ông nổi tiếng với danh xưng đại thi hào dân tộc và còn là danh nhân văn hóa thế giới. Đất nước văn hiến đã sinh ra Nguyễn Du cùng “Truyện Kiều” và “Truyện Kiều” đã làm cho đất nước thêm văn hiến. Truyện thơ với 3254 câu mang sức cuốn hút diệu kì, vương vấn mãi tâm hồn ta, mang đến cho ta niềm cảm thương sâu sắc với “tấm gương oan khổ” Thúy Kiều, đem lại cho ta những khoái cảm thẩm mĩ đặc biệt trước những lời thơ như hoa, như gấm. Trong đó đoạn trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích” đã gây ấn tượng riêng trong lòng người đọc với tiếng lòng buồn man mác của nàng Kiều. Minh chứng rõ nét nhất cho điều đó chính là tám câu thơ cuối đầy nỗi sầu muộn:

“Buồn trông cửa bể chiều hôm,

Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa ?

Buồn trông ngọn nước mới sa,

Hoa trôi man mác biết là về đâu ?

Buồn trông nội cỏ rầu rầu,

Chân mây mặt đất một màu xanh xanh.

Buồn trông gió cuốn mặt duềnh,

Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi.”

Thoạt nhìn những vần thơ, ta có thể thấy tương quan không gian như thể ở hai nơi chốn: thiên nhiên (ngoài kia) và ở trong lầu Ngưng bích hiện ra như một người đang ở đây, ở trong này mà khắc khoải ngóng trông hoài vọng về một nơi xa xăm, về ngoài kia. Đó là hình ảnh một cá thể nhỏ nhoi tha thiết với đời mà đang chới với, tuyệt vọng bên vùng trời quên lãng. Bởi thế mà Mộng Liên Tưởng đã viết: “Lời văn tả ra hình như có máu chảy ở đầu ngọn bút, nước mắt thấm ở trên tờ giấy, khiến ai đọc cũng phải thấm thìa, ngậm ngùi, day dứt đến đứt ruột”. Quả thật là như vậy, để diễn tả tâm trạng cô đơn buồn tủi, tuyệt vọng của Kiều, Nguyễn Du đã sử dụng bút pháp tả cảnh ngụ tình đặc sắc ”tình trong cảnh ấy cảnh trong tình này” là thực cảnh cũng là tâm cảnh. Mỗi cảnh gợi ra một nỗi buồn khác nhau, để rồi tình buồn tác động đến cảnh buồn khiến cảnh mỗi lúc lại buồn hơn, nỗi buồn càng trở nên ghê gớm mãnh liệt. Đúng như Nguyễn Du từng viết:

“Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu,

Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”

Những dòng thơ sinh động, dưới cái tài miêu tả nội dung nhân vật của tác giả làm hiện lên một bức tranh vừa gợi tả cảnh thiên nhiên vừa gợi nỗi lòng của nàng Kiều. Một mình bơ vơ, trơ trọi giữa không gian mênh mông, bỗng trào lên da diết nỗi nhớ nhà, nhớ quê hương được hoàn chỉnh bằng những dòng thơ lục bát tinh tế, sắc sảo đã bao năm tháng mà vẫn làm say đắm lòng người qua gồm bốn cặp câu lục bát cũng là bốn cảnh và cặp câu được liên kết nhờ điệp ngữ "buồn trông". Bởi thế, "Buồn trông" trở thành điệp khúc của đoạn thơ cũng như điệp khúc của tâm trạng. Bằng một gam màu nhạt và lạnh, Nguyễn Du đã vẽ lên một bộ tứ bình tâm trạng hết sức độc đáo và xúc động.

“Buồn trông cửa bể chiều hôm

Thuyền ai thấp thoáng, cánh buồm xa xa ?”

Không gian xa rộng, quạnh hiu nơi cửa bể như càng làm nổi rõ hơn thân phận nhỏ bé, cô đơn của Kiều. Cửa bể là nơi biển khơi mênh mang, rợn ngợp vô cùng. Không gian ấy cộng hưởng cùng thời gian “chiều hôm” - thời khắc gợi nhớ, gợi buồn - khiến như thấm sâu hơn vào tâm hồn người con gái nơi xứ lạ nỗi niềm xót xa đang rơi vào trạng thái lạc loài không có điểm bám víu. Giữa khung cảnh ấy, trái tim cô đơn, tâm hồn trống vắng cần lắm một hơi ấm, một sự hiện diện của sự sống:

“Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa ?”

Câu hỏi tu từ cất lên từ chủ từ trữ tình không cầu mong một tiếng đáp lời, mà chỉ đơn giản là để bộc lộ nỗi buồn như trải dài đến vô tận. Cảnh chiều hôm giữa không gian bao la ấy đột nhiên lại có một cánh buồm lẻ loi, lạc lõng lúc ẩn lúc hiện ”thấp thoáng” đã gợi lên cho ta sự lưu lạc tha hương cùng với nỗi buồn da diết về cha mẹ của đứa con nơi ”đất khách quê người”. Cửa bể chiều hôm vốn mênh mông hoang vắng, cánh buồm thấp thoáng đi về chốn xa xôi, bao giờ cũng buồn, càng gợi buồn hơn trong cảnh hiu quạnh này. Giữa sự hiện hữu mờ mờ, như có như không, được diễn tả qua hai từ láy “thấp thoáng”, “xa xa” của cánh buồm không làm cho khung cảnh thêm thân mật, ấm áp mà càng gợi sầu, gợi cảm giác cô liêu cho con người. Câu thơ từ từ ngân lên như một niềm khao khát, hoài bão, ngóng trông, nhưng hiện tại, nơi gác bể chân trời, Kiều vẫn lẻ loi một mình đối đầu với sóng gió cuộc đời, rồi thân phận kiều sẽ lênh đênh, trôi dạt về phương trời nào? Không tìm thấy sự sẻ chia từ nơi cửa biển xa xăm, Kiều hướng tầm mắt về “ngọn nước” gần mình hơn:

“Buồn trông ngọn nước mới sa

Hoa trôi man mác biết là về đâu ?”

Comments

Thuyền trôi trong vô định, giờ hoa cũng trôi trong vô định “biết là về đâu”. Còn gì buồn hơn thân Kiều một mình lạc lõng trong mờ mịt chân mây. Đâu là quê nhà? Chẳng ai là thân nhân. Giữa dòng nước, cánh hoa trôi man mác như gợi nhắc thân phận cảnh bèo trôi dạt của người trong cảnh. Hình ảnh “hoa trôi man mác” gợi nỗi buồn xót xa. Trong cái mênh mông vô định, cái cảnh “ nước chảy, hoa trôi lỡ làng” ấy gắn hợp với thân phận con người vướng vào cảnh sống đầy biến động, đầy bất công và bạc ác, chúng ta mới hiểu được tâm trạng của nàng Kiều trong lúc này. Vậy mới thấy, dù lời thơ rất giản dị nhưng hình ảnh ẩn dụ lại vô cùng sắc sảo về cuộc đời – cuộc đời người phụ nữ như người đời thường quan niệm “đời hoa”. Nhiều lần Kiều cũng tự ví mình “Hoa trôi, bèo dạt đã đành/ Biết duyên mình, biết phận mình thế thôi”. Ta thật đau xót cho một đóa hoa lìa cội, lìa cành nổi trôi trên sóng nước dập vùi. Nhìn hoa trôi Kiều liên tưởng đến thân mình: Hoa lìa cành, hoa tàn cũng như Kiều lìa cửa, lìa nhà, đời Kiều như ‘bèo dạt mây trôi’- một thân phận lênh đênh vô định. Quả thật đời nàng cũng có khác chi đâu một đóa phù dung sớm nở tối tàn. Bên cạnh đó, hai tiếng “về đâu” cuối câu thơ không tạo cảm giác xa vắng, vô định, như tương hợp với tâm thế hiện thời của Kiều. Câu hỏi tu từ đầy sắc thái vang lên như một nỗi lòng khắc khoải, chờ đợi, như xoáy sâu vào cả tâm hồn người đọc. Thực ra, đó chỉ là hình thức bày tỏ mà không đợi trả lời để thành đối thoại. Nó cứ thế buông ra để thành dòng độc thoại bộc bạch tâm tình. Nó hé mở một thế sống về kẻ bị số phận bỏ rơi bên rìa cuộc đời này là chính nàng Kiều sẽ hoàn toàn lâm vào tuyệt vọng, vĩnh viễn đau thương.
Đau xót thay khi Kiều giờ đây như một con chim lạc bầy đang bay trong giông tố. Dường như nước gợi lên sự lạnh lẽo, bất định, chảy trôi nên Kiều tìm về với bờ cỏ xanh, với mặt đất:
“Buồn trông nội cỏ rầu rầu
Chân mây mặt đất một màu xanh xanh”
Vẫn âm điệu thơ buồn bởi vần bằng dàn trải, tạo cho ta cảm giác được cái nhìn mệt mỏi, chán chường của nhân vật trước cảnh vật mênh mông một màu buồn vô vọng. Đến nỗi, cỏ cũng mang tâm trạng buồn thương, đâu còn là “cỏ non xanh tận chân trời” trong tiết thanh minh khi Kiều còn sống những ngày tháng “Êm đềm trướng rủ màn che”. Cảnh nơi xứ lạ như thấu cảm nỗi niềm của Kiều nên nhuốm màu tâm tư của kiếp người phiêu bạt. Nỗi “rầu rầu” ấy tràn ngập, lan toả khắp không gian. Tìm về với cỏ cây như ngày nào, nhưng giờ đây cỏ không còn là sức sống mãnh liệt nữa, cỏ bây giờ chỉ là những ngọn cỏ héo úa, tàn lụi như chính số phận bị định mệnh hất hủi của Kiều. Cảnh nơi xứ lạ như thấu cảm nỗi niềm của Kiều nên nhuốm màu tâm tư của kiếp người phiêu bạt. Nỗi “rầu rầu” ấy tràn ngập, lan toả khắp không gian:
“Chân mây mặt đất một màu xanh xanh”
Cái nhìn bao quát từ “chân mây” xa xăm đến “mặt đất” gần gũi, tất cả đều “một màu xanh xanh”. Nó khác lắm với cái sắc xanh tràn ngập nhựa sống của khí trời mùa xuân trong tiết Thanh minh vui vẻ, rộn rã. Màu ”xanh xanh” đó lại nhàn nhạt trải dài từ mặt đất tới chân mây; nó không phải màu xanh của sự sống, của hy vọng mà chỉ gợi nỗi chán ngán vô vọng vì cuộc sống vô vị, cô quạnh, đơn độc này không biết bao giờ mới kết thúc. Đã thế, màu xanh ấy lại làm cho cả cỏ cây không còn tươi tắn, cảnh vật thêm phần ảm đạm, gợi sự liên tưởng như màu cỏ trên mộ Đảm Tiên:
”Sè sè nắm đất bên đường
Rầu rầu ngọn cỏ nửa vàng nửa xanh”
Nỗi buồn của người pha vào cảnh vật, mang theo bao tái tê. Không gian trở nên hiu quạnh, cô liêu. Sự vắng lặng bao trùm cảnh vật càng tô đậm tiếng lòng thổn thức của người trong cảnh. Kiều cảm thấy cần một tiếng vọng của sự sống con người nhưng đáp lại nàng chỉ có những thanh âm hào hùng của thiên nhiên:
“Buồn trông gió cuốn mặt duềnh.
Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi.”
Gió thổi, nước trôi... tất cả đều gợi sự chảy trôi, như thân phận “Bên trời góc bể bơ vơ” của nàng Kiều. Âm thanh của tiếng sóng ầm ầm như tiếng gào thét của lòng người trong cảnh ngộ bẽ bàng, tê tái. Tầm nhìn của Kiều hướng từ xa về gần, từ cao đến thấp, mong mỏi kiếm tìm một đáp vọng. Thanh âm duy nhất đáp lại nàng là tiếng sóng đặc tả qua từ tượng thanh “ầm ầm”, “kêu quanh ghế ngồi”. Nó như một khúc ca đầy dư âm với hòa tấu phức điều của sóng biển, "sóng lòng", "sóng đời" đang vang lên những tiếng gầm gào của hiểm họa như muốn hất tung, nhấn chìm người con gái cô đơn, tội nghiệp trên điểm tựa chiếc ghế đời mỏng manh. Nó không làm cho không gian vang động hơn mà càng khắc sâu thêm tâm trạng đau đớn lẫn dự cảm lo âu về tương lai của Kiều. Xót xa biết bao, đớn đau biết bao! Chỉ có thiên nhiên bên nàng, sẻ chia “tấm lòng’' với nàng. Đó chính là thời khắc Kiều thấm thía nhất nỗi niềm tự thương thân. Kiều chơi vơi như rơi vào vực thẳm một cách bất lực, và cũng chính lúc này, Kiều trở nên tuyệt vọng yếu đuối nhất khi nàng dự cảm những giông bão của số phận, rồi đây sẽ nổi lên và nhấn chìm cuộc đời mình.

---

Có thể nói, thiên nhiên chân thực, sinh động nhưng cũng vô cùng hư ảo. Cảnh vật chỉ mang tính ước lệ nhưng phản ánh rõ tình người, cụ thể là nỗi buồn không giới hạn của Kiều. Đó là thiên nhiên được nhìn qua tâm trạng nhưng toàn là hình ảnh về sự vô định, sự dạt trôi, bế tắc, chênh vênh dữ dội. Mỗi cảnh ngụ một ý, tăng dần lên theo suy nghĩ và mặc cảm về thân phận con người: lẻ loi, cô độc, trôi nổi, héo tàn và linh tính báo trước về một tương lai đen tối đầy bão tố. Bốn câu thơ lục bát được liên kết bởi điệp ngữ “buồn trông” nghĩa là buồn mà nhìn xa, mà trông ngóng một cái gì mơ hồ sẽ đến làm thay đổi hiện tại, nhưng trông mà vô vọng. "Buồn trông" có cái thảng thốt lo âu, có cái xa lạ cuốn hút tầm nhìn, có cả sự dự cảm hãi hùng của người con gái lần đầu lạc bước giữa cuộc đời ngang ngửa. Trải dọc bài thơ là các điệp ngữ kết hợp với những hình ảnh ẩn dụ đứng sau, câu hỏi tu từ cùng các từ láy “thấp thoáng”,”xa xa”,”rầu rầu”,”ầm ầm” đã diễn tả nỗi buồn nhiều bề trong Kiều với nhiều sắc độ khác nhau, trào dâng lớp lớp như những con sóng lòng. Tất cả tạo nên âm hưởng trầm buồn, trở thành điệp khúc đoạn thơ, cũng là điệp khúc của tâm trạng.
Gấp lại những trang thơ của Nguyễn Du cũng như gấp lại bức tranh tứ bình của tâm trạng của nàng Kiều nhưng lại mở ra bao khuôn nhạc lắng đọng trong lòng người đọc. Khuôn nhạc ấy là một tuyệt khúc bởi cấu trúc cân đối hài hòa, những câu hỏi tu từ ẩn dụ sâu sắc cùng bút pháp tả cảnh ngụ tình tài ba đã khắc tạc rõ nét cảm xúc tuyệt vọng của Thúy Kiều vào lòng người đọc. Phải nói, Nguyễn Du đã thâm nhập vào thâm cung nội tâm của nhân vật, miêu tả nàng Kiều với tất cả những trạng thái tình cảm phong phú, phức tạp như là một con người có thật ở ngoài đời. Đặc biệt hơn cả, đằng sau sự thành công của đoạn thơ là một trái tim yêu thương vô hạn với con người, là sự đồng cảm, sẻ chia xót thương cho một kiếp hồng nhan bạc mệnh và ngầm tố cáo xã hội bất công đã chà đạp lên quyền sống và nhân phẩm con người.
Thời gian càng lùi xa, vẻ đẹp của “Truyện Kiều” càng hiện lên rực rỡ, tư tưởng của Nguyễn Du càng bộc lộc sự thâm thúy, sâu sắc. Tiếp cận với thế giới nghệ thuật trong “Truyện Kiều” là cảm nhận được tính hàm súc, mới lạ của mạch thơ đứt nối không theo tính liên tục của thời gian và duy nhất của không gian nhưng lại diễn tả mạch vận động nhất quán của dòng tâm tư. Ta thấy rằng tám câu thơ không chỉ khắc họa thành công nỗi đau lòng xót xa, tâm trạng bẽ bàng của Kiều, mà còn cho ta thấy nghệ thuật tả cảnh ngụ tình bậc thầy của Đại thi hào dân tộc Nguyễn Du. Âm hưởng của những câu thơ này đã, đang và sẽ gieo mãi vào sâu trong lòng người đọc nỗi cảm thương sâu sắc đối với nàng Kiều – người phụ nữ tuyệt sắc giai nhân nhưng cuộc đời thật lắm truân chuyên, trắc trở, khiến ta luôn day dứt:
“Trải qua một cuộc bể dâu
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng”

Answer 2

Qua tám câu thơ cuối đoạn trích "Kiều ở lầu Ngưng Bích", Nguyễn Du đã gián tiếp miêu tả tâm trạng Kiều bằng bút pháp tả cảnh ngụ tình rất đặc sắc. Hình ảnh cánh buồm thấp thoáng ngoài biển xa mênh mông trong buổi chiều ta gợi lên không gian xa lắc của quê nhà và không khí tĩnh lặng, qua đó thể hiện rõ nỗi nhớ quê hương da diết trong lòng Kiều. Còn hình ảnh “hoa trôi man mác” là hình ảnh tả thực về những bông hoa trôi nổi, bấp bênh trên mặt nước, bị sóng biển vùi dập, xô đẩy, qua đó diễn tả tâm trạng buồn tủi và những dự cảm tinh tế về tương lai không biết sẽ đi đâu về đâu của Thúy Kiều? Ôi cánh hoa mỏng manh như nâng Kiều đang ôm nỗi lo về số phận vô định trên dòng đời. Hình ảnh “nội cỏ rầu rầu” kéo dài đến tận “chân mây” vẫn chỉ một màu xanh đang héo úa ấy đã vẽ lên một cảnh tượng u ám, héo hắt, nó gợi cho người đọc cảm nhận được nỗi buồn triền miên, vô vọng của Thúy Kiều. Hai câu thơ cuối cùng tả cảnh "gió cuốn mặt duềnh” và âm thanh “ầm ầm tiếng sóng” gợi lên rất rõ cả hình ảnh, cả âm thanh của phong ba bão táp hung dữ sắp ập đến cuộc đời Kiều, khiến ta cảm thấy nỗi lo sợ hãi hùng trong lòng người con gái tài hóa trước bao tai họa ào ạt giáng xuống đời nàng. Thêm vào đó, Nguyễn Du còn dùng điệp ngữ “buồn trông” đặt ở đầu những câu thơ nhằm liên kết các hình ảnh trong cả đoạn thơ thành một chuỗi cảnh sầu thảm. Hơn nữa, từ “buồn trông” mang hai thanh bằng lặp đi lặp lại bốn lần trong bốn cặp thơ lục bát tạo nên âm hưởng trầm, buồn diễn tả nỗi sầu như kéo dài dằng dặc của nhân vật. Tám câu thơ, bốn hình ảnh thiên nhiên, bốn điệp ngữ đã diễn tả thật phong phú, tinh tế mọi sắc thái nội tâm Thúy Kiều.