“Có một bài ca không bao giờ quên…”
Cũng có những năm tháng không bao giờ quên, không phai mờ trong ký ức của nhiều thế hệ đã qua, hôm nay và mai sau. Đó chính là vào giai đoạn chuyển giao khi cuộc kháng chiến chống Pháp đã kết thúc thắng lợi, các cơ quan trung ương của Đảng và Chính phủ rời chiến khu Việt Bắc để trở về Hà Nội. Đây còn là khúc giao thời của lòng người: liệu cuộc sống hòa bình, yên vui có làm cho người ta quên đi những người con anh hùng của đất nước đã ngã xuống vì nền độc lập của Tổ quốc trong suốt trường kỳ lịch sử, hòa bình có làm người ta quên đi những tháng năm gian khổ, nghĩa tình: “Bát cơm sẻ nửa, chăn sui đắp cùng”. Chỉ những lúc dễ quên nhất ấy, thi phẩm tuyệt bút “Việt Bắc” được xếp vào hạng những bài thơ "tống biệt" của Tố Hữu xuất hiện trong tập thơ cùng tên vừa ôn lại một thời kháng chiến gian khổ mà hào hùng, vừa như một lời nhắc nhở tâm tình thể hiện tình cảm gắn bó giữa người Việt Bắc và người cán bộ cách mạng. Từ đó làm tiền đề cho những kỉ niệm hiện về qua bức tranh sống động, hào hùng về khí thế tiến công như vũ bão của quân dân ta trong cuộc hành quân đêm, tái hiện một Việt Bắc trong tình yêu và lòng tự hào sâu sắc:
“Những đường Việt Bắc của ta
Đêm đêm rầm rập như là đất rung
…
Vui từ Đồng Tháp, An Khê
Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng.”
Nhắc đến Tố Hữu là nhắc đến cánh chim đầu đàn trong làng thơ ca cách mạng Việt Nam. Ông viết thơ trong giai đoạn phong trào Thơ Mới đang phát triển mạnh mẽ nhưng ông lại không viết Thơ Mới mà lại dùng ngòi bút của mình như một vũ khí chiến đấu mạnh mẽ. Thơ Tố Hữu mang khuynh hướng sử thi, đậm chất trữ tình – chính trị và đầy tính dân tộc bởi ông có niềm đam mê sâu sắc với văn học dân gian. Tất cả những điều đó được minh chứng rõ ràng qua bài thơ “Việt Bắc”.
Việt Bắc được xem là cái nôi của cách mạng, ở đây có Pắc Pó, nơi Bác Hồ đặt chân đầu tiên khi Người trở về nước, ở đây diễn ra hội nghị Trung ương Đảng lần thứ tám, thành lập mặt trận Việt Minh. Việt Bắc còn có mái đình Hồng Thái, cây đa Tân Trào. Trong kháng chiến chống Pháp, Việt Bắc là chiến khu vững chãi, nơi trú đóng của các cơ quan trung ương của Đảng và Nhà nước. Việt Bắc cũng là nơi cất lên một khúc ca ân nghĩa và ân tình sâu sắc về cách mạng, là sự hồi tưởng đầy cảm phục về chặng đường mười lăm năm của đất nước.
Theo dòng hồi tưởng, đoạn trích dẫn dắt người đọc vào khung cảnh Việt Bắc chiến đấu với không gian là núi rừng rộng lớn, với những hoạt động tấp nập, những hình ảnh, những âm thanh sôi nổi, dồn dập làm náo nức lòng người mà mở đầu là niềm tự hào trào dâng không thể che giấu được từ thi nhân:
“Những đường Việt Bắc của ta
Đêm đêm rầm rập như là đất rung”
Câu thơ vang lên khỏe khoắn, hào hùng, chất chứa niềm tự hào kiêu hãnh. Không phải chỉ một đường mà là “những đường”, và tất cả những cung đường ấy đều là “của ta”. Hai tiếng “của ta” bình dị nhưng ngân vang lên một sự khẳng định chủ quyền chắc nịch. Hai tiếng thiêng liêng thể hiện rõ ý thức làm chủ của người kháng chiến cũng như niềm tự hào về sự bất khả xâm phạm của vùng căn cứ. Sau bao ngàt tháng trong tình thế ngặt nghèo phải phòng thủ, ta đã vươn lên dành thế chủ động trong mọi mặt trận. Những con đường từng bị giặc chiếm đóng nay đã là của ta, “trời xanh đây là của chúng ta/Núi rừng đây là của chúng ta”.
Câu thơ thứ hai mở ra một bối cảnh khác, đó là những ngày kháng chiến chống Pháp, ban ngày máy bay địch bắn phá dữ dội nhưng ban đêm chúng đành bất lực. Màn đêm bao la đã mang lại ưu thế cho quân dân ta. Không phải ngẫu nhiên mà thơ ca kháng chiến có nhiều bài tả cảnh ban đêm:
“Đêm nay, rừng hoang sương muối,
Nằm cạnh bên nhau chờ giặc tới,
Đầu súng trăng treo”
(“Đồng chí” – Chính Hữu).
“Nước chúng ta
Nước những người chưa bao giờ khuất
Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất
Những buổi ngày xưa vọng nói về”
(“Đất nước” – Nguyễn Đình Thi)
Trong đời sống bình thường, ban đêm là lúc vạn vật chìm trong giấc ngủ, là thời điểm nghỉ ngơi yên tĩnh của con người. Nhưng trong chiến tranh, đêm thường là điểm khởi đầu của những trận đánh, những chiến dịch lớn nối tiếp nhau. Trên các nẻo đường Việt Bắc, sự tuần hoàn “đêm đêm” cứ "rầm rập" tiến quân ra trận. Từ láy "rầm rập" là một từ tượng thanh rất gợi cảm diễn tả bước chân đi đầy khí thế hăng say và sức mạnh áp đảo của một tập thể người đông đúc có đội ngũ chỉnh tề. Kết hợp cùng bút pháp so sánh “như là đất rung”, cuộc ra trận của quân ta bỗng trở thành một cuộc duyệt binh, diễu binh hùng tráng. Tác giả đã thể hiện được sự thống nhất, hòa hợp giữa con người với thiên nhiên trong một thời điểm lịch sử đặc biệt. Thiên nhiên chuyển mình hay chính nước ta đang chuyển sang giai đoạn mới tươi sáng hơn của cuộc kháng chiến?