Question

Phân tích bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao. 

Answer 1

Đã có lần tôi tự hỏi phải chăng trái tim của nhà văn là một khối pha lê tinh khiết, để qua đó bao kiếp người từ hạnh phúc đến đớn đau bi kịch đều ngả bóng lại trên trang văn. Nam Cao có lẽ là một nhà văn như vậy, sống dậy giữa tác phẩm của ông là cả một thế giới nhân vật con người, từ kiếp “Sống mòn”, “Một bữa no”…đến kiếp đời quằn quại của một con quỷ dữ bị tha hóa rồi lại bị cự tuyệt quyền làm người trong “Chí Phèo”. Lúc đầu truyện có tên là “Cái lò gạch cũ”, năm 1941 nhà xuất bản đổi lại là “Đôi lứa xứng đôi” và năm 1945 in lại với tên “Chí Phèo” – một truyện ngắn có thể “làm mờ hết các tác phẩm khác cùng ra một thời”, đưa Nam Cao lên vị trí hàng đầu trong lớp các nhà văn hiện thực phê phán. Nhân vật Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên ra đời từ đó và gây tiếng vang lớn về một tấn bi kịch lạ lùng – bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người. 

Bi kịch là sự mâu thuẫn giữa hiện thực đời sống và khát vọng cá nhân. Hiện thực đời sống không đủ điều kiện để cá nhân thực hiện được khát vọng của mình dẫn đến cá nhân rơi vào hoàn cảnh bi đát có thể dẫn đến cái chết. Bi kịch của Chí Phèo là tình cảnh éo le của một nông dân cùng khổ bị xô đẩy vào con đường lưu manh tội lỗi rồi bị cự tuyệt quyền làm người, là một chuỗi dài bi kịch. Nhìn lại kiếp đời đầy dằn vặt, tủi hổ của Chí Phèo, ta thấy nỗi đau khổ lớn nhất của người nông dân lúc bấy giờ chính là bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người, bị xã hội từ chối, xua đuổi.

Cách mở đầu tác phẩm của Nam Cao cũng rất lạ lùng, đó là tiếng chửi chua ngoa, đầy thách thức của Chí Phí đang ngật ngưỡng trên đường say, gây ấn tượng mạnh mẽ đối với người đọc từ phút đầu tiên. Nhà văn miêu tả dáng vẻ của Chí: “Hắn vừa đi vừa chửi. Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi”. Đến đây ta chợt thắc mắc rằng vì lẽ gì mà Chí lại chửi ầm ĩ đến thế? Nhưng chúng ta sẽ dần hiểu tiếng chửi ấy không phải là tiếng chửi bâng quơ mà nó rất lô-gic. Ban đầu Chí chửi trời đến chửi đời rồi chửi cả làng Vũ Đại, chửi không biết đứa nào đẻ ra thân Chí cho Chí khổ thế này. Chí đã phải cất tiếng chửi vì thèm mong có ai đó chửi lại mình, để được giao tiếp với đời, với người. Vậy mà không ai chịu chửi lại Chí, có nghĩa là tất cả mọi người đã dứt khoát không coi Chí là người, không công nhận sự tồn tại của Chí, mọi người đã xóa tên Chí khỏi xã hội loài người. Chí chỉ nhận lại một sự im lặng đáng sợ, cảm giác như mình trong sa mạc cô đơn: “Hắn cứ chửi rồi lại nghe, chỉ có ba con chó dữ với một thằng say rượu”. Nhờ biện pháp nghệ thuật tăng tiến, những câu văn ngắn, nhịp nhanh như đang xé rách, cắt vụn từng câu văn mà người đọc như thấm thía đôi phần sự quằn quạt của Chí trong cơn đau bị cự tuyệt quyền làm người ấy. Nam Cao ngược dòng quá khứ để làm rõ quá trình bị cự tuyệt quyền làm người từ thấp đến cao của Chí, đồng thời ông cũng chỉ rõ căn nguyên dẫn Chí đến tình trạng ấy.

Ngay từ lúc mới chào đời, Chí đã phải đón nhận bất hạnh đầu tiên, bị bỏ rơi “trong cái lò gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa và vắng người lại qua”. Người ta bỏ Chí ở nơi hoang vắng đến thế chẳng khác nào bỏ rơi để Chí chết đi tại đó, ngay từ đầu Chí đã không được quyền sống để làm một con người, ấy thế mà vẫn “có một anh đi thả ống lươn về, thấy hắn trần truồng và xám ngắt trong một cái váy đụp”, anh ta “rước lấy và cho một người đàn bà góa mù”. Người này bán Chí cho một bác phó cối không con. Dẫu lớn lên nhờ lòng tối của bác phó cối nhưng Chí cũng chỉ là một món hàng dùng để trao đổi, bán mua, cuộc đời của Chí trải qua tay người này người khác, bắt đầu từ những con số không: không nhà, không cửa, không cha, không mẹ, không họ hàng, không một tấc đất cắm dùi. May thay, Chí vẫn được sống, dù bơ vơ, trơ trọi nhưng vẫn trở thành anh canh điền hiền lành, lương thiện, giàu tự trọng.

Cuộc đời Chí cứ thế êm ả trôi qua sau bao tháng ngày trầm luân giữa dòng đời cho đến khi vì ghen tuông vu vơ mà lí Kiến đã đẩy Chí vào nhà tù thực dân nửa phong kiến đầy tàn bạo. Chính nơi đen tối ấy đã nhanh chóng biến Chí thành kẻ “trông đặc như thằng sang đá”. Khoảng thời gian bảy, tám năm đã thật sự biến anh nông dân hiền lành, chất phác thành một Chí Phèo tàn tạ, gớm ghiếc với “cái đầu thì trọc lốc, cái rang cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà lại rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm trong gớm chết”. Diện mạo của Chí có thể khiến bất cứ ai khiếp sợ. Chí Phèo đã được “đào luyện” và hấp thụ những thói xấu của nhà tù thực dân, Chí mặc “quần áo nái đen với cái áo tây vàng, trên ngực phanh đầy những nét chạm trổ rồng phượng với hai ông tướng cầm chùy, cả hai cánh tay cũng thế”. Đó là dấu hiệu cho thấy Chí đã bán rẻ linh hồn mình cho quỷ dữ để rồi trở thành một con quỷ thật sự. Chí rơi vào vô thức và bị lưu manh tha hóa, tất cả mọi hành độn đều phải thông qua rượu, đều diễn ra trong vô thức: đâm thuê, chém mướn, cướp bóc, rạch mặt ăn vạ... Những tội ác của Chí cứ đầy lên trong con mắt người dân làng Vũ Đại. 

Cuộc sống theo chu trình “sáng cày sâu, chiều cuốc bẫm” của người nông dân hiền lành giờ chỉ còn là mảng kí ức xa vời, khát vọng mơ hồ đối với Chí. Mặt Chí “vàng vàng mà lại muốn sạm sạm màu gió. Nó vằn dọc, vằn ngang không thứ tự, biết bao nhiêu là sẹo”. Cánh cửa cuộc đời Chí như khép lại hoàn toàn, nhân hình bị hủy hoại mà nhân tính cũng bị xói mòn. Người ta sẽ đỡ khổ nếu không biết mình sống trong cái khổ. Người ta sẽ đỡ đau đớn khi bị tước quyền làm người mà không hề hay biết. Trước khi gặp thị Nở, Chí chưa nhận thức được tấn bi kịch của đời mình. Chí đâu có biết bọn thống trị tàn bạo để trừ khử các phe cánh đối lập đã thực hiện phương thức “dùng những thằng đầu bò để trị những thằng đầu bò” với Chí. Những tưởng số phận cuộc đời của Chí Phèo sẽ mãi mãi trượt dài trên cái dốc lưu manh tha hóa ấy nhưng sự xuất hiện thị Nở đã đưa Chí từ vực sâu của tội lỗi đến bến bờ lương thiện. Vai trò, vị trí của thị trong tác phẩm là rất quan trọng, mở ra một bước ngoặt của cuộc đời Chí Phèo, đưa Chí trở lại với kiếp đời hoàn lương mà bấy lâu Chí đã đánh mất. 

Con người “dở hơi, xấu ma chê quỷ hờn” ấy là đóm sáng nhỏ nhoi duy nhất còn sót lại của làng Vũ Đại có thể chiếu rọi vào khoảng trời đêm đầy tăm tối của Chí Phèo. Sự xuất hiện của thị Nở cùng bát cháo hành đã biểu hiện cho sự đồng cảm và tình người nhân hậu.  Hơi ấm của bát cháo hành chính là hơi ấm đã đánh thức một phần lương thiện bấy lâu chìm khuất trong hình ảnh của con quỷ dữ, giờ đây sức sống tâm hồn đã trổi dậy trong Chí. Sau khi con người lương thiện phục sinh, Chí đã tỉnh dậy lắng nghe những âm thanh bình dị mộc mạc hàng ngày mà lâu nay Chí quên lãng. Những âm thanh gợi cho Chí những hoài tưởng về một thời êm đẹp: ao ước có một gia đình nho nhỏ, chồng cuốc mướn, cày thuê, vợ dệt vải. Chúng lại bỏ một con lợn để làm vốn liếng, khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm. Một lần nữa Nam Cao lại nhắc ta nhớ về bản chất lương thiện vốn có của Chí Phèo. Đáng lẽ ra Chí cũng sẽ có được một cuộc sống bình thường như bao người khác nhưng giờ đây khi tỉnh dậy, Chí mới thấy mình đã già mà vẫn còn cô độc, Chí tỉnh táo nhận ra mình đang đã tới “cái dốc bên kia của đời” mà vẫn đơn côi, lẻ bóng. “Chao ôi là buồn!”, thì ra Chí cũng biết buồn, một cảm xúc bình thường của một con người, Chí sợ tuổi già ầm ập ào tới, sợ cảnh “đói rét và ốm đau và cô độc, cái này còn đáng sợ hơn là đói rét và ốm đau”. Thị Nở đã thật sự thay đổi cuộc đời Chí từ giây phút ấy. Chí thật lòng “say thị lắm”, “hắn thấy lòng thành trẻ con, hắn muốn làm nũng với thị như với mẹ”. Thế mới thấy sức cảm hóa kì diệu của tình thương. Bằng chi tiết này, Nam Cao đã soi vào tác phẩm một ánh sáng nhân đạo đẹp đẽ, cho Chí Phèo một tia hi vọng về một ngày không xa, Chí sẽ được công nhận là một con người. 

 

Answer 2

Nhưng những giây phút được yêu của cuộc sống lứa đôi Chí Phèo - Thị Nở thật ngắn ngủi, hạnh phúc vừa hé mở đã khép lại. Chí Phèo và Thị Nở đã dắt tay nhau tới ngưỡng cửa cuộc đời nhưng bị từ chối phũ phàng bởi định kiến xã hội mà bà cô Thị Nở là đại diện. Khi tỉnh dậy và đối diện với hiện thực, Chí Phèo mới giật mình và nhận thức một cách sâu sắc hơn, rằng hắn đã bị từ chối khỏi cộng đồng và không thể trở thành người lương thiện trong con mắt mọi người được nữa.

Nhưng những giây phút được yêu của cuộc sống lứa đôi với Chí thật ngắn ngủi, hạnh phúc vừa hé mở đã khép lại. Chí Phèo và thị Nở đã dắt tay nhau tới ngưỡng cửa cuộc đời nhưng bị từ chối phũ phàng bởi định kiến xã hội mà bà cô thị Nở là đại diện. Sau khi trút vào mặt Chí những lời chỉ trích của bà cô mình, thị “ngoay ngoáy cái mông *** đi ra về”. Ngay lúc ấy, Chí “sửng sốt”, “gọi lại”, “đuổi theo”, “nắm lấy tay” thị. Những biểu hiện và hành động đó cho thấy sự khao khát tình yêu, thiết tha đến với thị, đến với cuộc đời lương thiện. Chỉ trong chớp mắt Chí mất đi người duy nhất công nhận sự tồn tại của mình, chút hạnh phúc nhỏ nhoi cuối cùng cũng không trọn vẹn cho Chí, như ánh cầu vồng vụt tắt sau cơn mưa, như ngọn lửa nhỏ bị dập tắt khi mới vừa được nhen nhóm khát vọng làm người, Chí đã bị cự tuyệt hoàn toàn. Đối diện với hiện thực, Chí Phèo mới giật mình và nhận thức một cách sâu sắc hơn, rằng mình đã bị từ chối khỏi cộng đồng và không thể trở thành người lương thiện trong con mắt mọi người được nữa. Cánh cửa trở về với xã hội lương thiện vừa mở ra đã đóng sầm lại ngay trước mắt Chí. Thị Nở như tia chớp rạch ngang bầu trời đêm đen tối của Chí vừa đủ để soi lên một niềm cảm thông cũng đã tắt ngấm. Nói xa hơn, xã hội thực dân nửa phong kiến đã cướp đi quyền làm người của Chí và vĩnh viễn không trả lại. Nó đã tiêu hủy và bẻ gãy chiếc cầu nối Chí với cuộc đời. Như thói quen ngày nào, Chí lại tìm quên trong men rượu. “Hơi rượu không sặc sụa, hắn cứ thoang thoảng thấy hơi cháo hành”. Hương cháo hành hay hương vị ngọt ngào của tình yêu nhắc Chí về tình người ấm áp, về những ngày hạnh phúc ngắn ngủi bên thị Nở để rồi tất cả đều tan biến như ảo mộng giữa đời tường mà những kẻ tội đồ như Chí không có quyền được hưởng. 

Nghĩ về quá khứ bên thị, Chí “ôm mặt khóc rưng rức”, khóc trong tức tưởi đau thương, thì ra Chí cũng biết khóc, biết đau, biết những cảm xúc thống khổ một người bình thường, Chí đau đớn vì nhận ra niềm mơ ước hạnh phúc mãnh liệt của mình cả đời này không bao giờ Chí có thể với tới. Chí uống đến say mềm người rồi Chí lao đi, nhưng lạ thay càng uống lại càng tỉnh. Chí định đến nhà thị Nở nhưng một cách vô thức Chí rẽ vào nhà bá Kiến. Có lẽ từ trong tiềm thức nhiều ân oán đan chéo nhau, món nợ đời, nợ máu mà bá Kiến đem lại cho Chí còn chưa thanh toán rạch ròi, nó vẫn còn âm ĩ nhức nhối. Nay Chí quay trở lại tìm hắn với một sự tự tin, đường hoàng của một người vừa bước ra từ bóng tối, có sự thức tỉnh về quyền làm người. Lần đầu tiên Chí khinh bỉ sự nhơ nhuốc từ đồng tiền của Bá Kiến – thứ mà vì nó Chí đã sa ngã và vùi chôn bao ước mơ đẹp đẽ. Chí mạnh dạn nói một cách kiêu ngạo “Tao không đến đây xin năm hào”, “Tao đã bảo tao không đòi tiền” rồi dõng dạc tuyên bố “Tao muốn làm người lương thiện”. Câu nói ấy làm hiện lên dáng vẻ người nông dân với bản chất hiền lành năm xưa. Đó là tâm trạng bàng hoàng đau đớn đầy phẫn uất, tuyệt vọng, thể hiện khát vọng lương thiện mạnh mẽ đồng thời cũng là lời kết tội xã hội vô nhân đạo đã chối bỏ quyền làm người của Chí. Không ai nhận ra Chí đã thức tỉnh và thực sự kháo khao được “làm người lương thiện” để được sống với những yêu thương, ao ước…Một Bá Kiến khôn ngoan, gian xảo vẫn không nhận ra sự thay đổi lớn lao ở Chí, vẫn ngỡ đây là một trò sinh sự mới của Chí như trước đây. Nam Cao đã đẩy mâu thuẫn cùng nỗi bi kịch tinh thần lên đến đỉnh điểm để rồi kết thúc bằng chi tiết cho Chí tự giải quyết mọi bế tắc của cuộc đời mình bằng hành động quyết liệt, dứt khoát. Chí lắc đầu: “Không được! Ai cho tao lương thiện?”. Một câu hỏi vút lên đầy cay đắng và không lời giải đáp. Câu hỏi đánh thẳng vào bộ mặt của xã hội bất lương, câu hỏi như cứa vào tâm can người đọc về thân phận một con người đầy đắng cay trong xã hội cũ. Lương thiện có ngay trong mỗi con người, là di sản tinh thần của mọi người mà Chí lại phải đi đòi lương thiện. Chí đã bị cái xã hội vô nhân tính cướp mất đi lương thiện của mình. Cuộc đời đã cho Chí một sinh mạng cớ sao lại nhẫn tâm cướp đi quyền làm người của Chí? Để rồi Chí phải đau đớn thốt lên rằng: “Tao không thể là người lương thiện nữa… Chỉ còn một cách.. Biết không!...” và rút dao ra xông vào chém túi bụi vào Bá Kiến vừa kêu làng thật to. Khi mọi người đổ xô đến thì thấy Chí “giãy đành đạch ở giữa bao nhiêu là máu tươi. Mắt hắn trợn ngược”. Chí chọn cách tự kết liễu đời mình bởi không chịu trở lại cuộc sống thú vật như trước kia. Khi còn sống, Chí sống trong sự dữ dội, bạo ngược, lúc chết đi, Chí cũng chết thật dữ dội nhưng trong nỗi uất hận, bi thảm tột cùng. Đến cuối cùng Chí vẫn không được người dân làng Vũ Đại công nhận mình là một con người, không ai cảm thông khi Chí chết đi. Hình ảnh sau cuối của Chí “mồm hắn ngáp ngáp, muốn nói nhưng không ra tiếng”, phải chẳng đó là lời tạ lỗi muộn màng mà Chí muốn gửi đến dân làng, mong sẽ được tái sinh làm người. Cái chết bi thảm của Chí Phèo cũng là lời kết tội đanh thép cái xã hội vô nhân đạo, là tiếng kêu cứu về quyền làm người, cũng là tiếng gọi thảm thiết cấp bách của nhà văn: “Hãy cứu lấy con người! Hãy yêu thương con người!”

Gấp lại trang văn, ta vẫn không khỏi xót thương cho một tấn bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của nhân vật chính. Nam Cao đã mang đến những giá trị nhân văn cao đẹp có thể rung cảm trái tim cảm thông của người đọc. Tác phẩm đã lên án, tố cáo tội ác của chế độ thực dân nửa phong kiến đã đàn áp và bóc lột nhân dân lao động qua tài năng miêu tả tâm lí nhân vật sâu sắc, tinh tế của tác giả. Nam Cao đã thành công khi khắc họa hình tượng nhân vật điển hình cùng với nghệ thuật kể chuyện không theo trình tự thời gian, ngôn ngữ tự nhiên, nhiều khẩu ngữ gần gũi với đời sống… 

“Chí Phèo” là một tuyệt tác bất hủ bởi nó chứa đựng trong đó là tư tưởng, tình cảm lớn mang giá trị nhân đạo và hiện thực sâu sắc. Tác phẩm là bản tuyên cáo hùng hồn lên án những mặt trái xấu xa của xã hội thực dân nửa phong kiến đương thời đã “cự tuyệt quyền làm người” của những phận đời nông dân bản chất hiền lành như Chí. Đây là bài ca về vẻ đẹp của tình người, của sức sống mãnh liệt được hồi sinh từ một trái tim vốn quen với những nhịp điệu quay cuồng trong “cơn lốc quỷ”. Bởi lẽ đó, “Chí Phèo” vẫn mãi mãi bất tử, mãi mãi có khả năng đánh thức trí tuệ và khơi dậy những tình cảm đẹp đẽ trong tâm hồn người đọc, vượt qua mọi gió bụi thời gian mà tồn tại như một gia tài quý giá trong nền văn học Việt Nam, chứng minh được sức sống mạnh mẽ, bất hủ của nó:

“Nam Cao mất và Chí Phèo vẫn sống

Nào có dài chi một kiếp người

Nhà văn chết, nhân vật từ trang sáng

Vẫn ngày ngày lăn lóc giữa trần ai.”

 

Answer 3

Khi Chí Phèo: "Ngất ngưởng bước ra từ những trang sách của Nam Cao, thì người ta liền nhận ra rằng đây mới là hiện thân đầy đủ những gi gọi là khốn khổ, tủi nhục nhất của người dân cày ở một nước thuộc địa, bị cào xé, bị hủy hoại từ nhân tính đến nhân hình. Chị Dậu bán con, bán chó, bán sữa nhưng chị vẫn còn được là con người. Chí Phèo phải bán cả diện mạo và linh hồn của mình để trở thành con quỷ dữ". (Nguyễn Đăng Mạnh). Trong muôn vàn nỗi khốn khổ tủi nhục mà Chí đã nếm trải, không thể không chú ý đến cái bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của y.

Đó cũng là chủ đề xuỵên suốt tạo nên giá trị nhân đạo, giá trị hiện thực của tác phẩm Chí Phèo.

"Bi kịch là tình cảm éo le đầy đau thương, bế tắc chưa có lối thoát mà con người phải chịu đựng" Hiểu theo nghĩa ấy, số phận Chí Phèo là một chuỗi dài bi kịch mà bi kịch sau bao giờ cũng đau đớn hơn bi kịch trước. Nhiều người khẳng định, Chí xuất hiện sau tiếng chửi, điều ấy đúng! Nhưng có lẽ chưa đủ. Nam Cao thường giới thiệu với người đọc ở giai đoạn quan trọng nhất của số phận nhân vật. Đọc những dòng đầu tiên của tác phẩm, độc giả thấy xuất hiện một nhân vật chưa nêu tên, dường như chỉ có một hành động, một cuộc độc thoại. Nhờ biện pháp nghệ thuật tăng cấp nhờ những câu văn ngắn, nhịp văn gấp tưởng chừng như các câu văn bị xé rách, bị cắt vụn mà người đọc có cảm giác được chứng kiến tận mắt sự quằn quại của Chí trong cơn đau bị cự tuyệt quyền làm người. Chí chửi trời (đấng tối cao của muôn loài), Chí chửi làng "cái cộng đồng gần gũi, thiêng liêng của con người" ... Nhưng không ai lên tiếng cả. Người ta không lên tiếng vì người ta không công nhận Chí là người. Cả làng Vũ Đại không ai hiểu Chí, giá có một người để chửi nhau, có lẽ Chí còn đỡ khổ. Bởi vì người ta sống - dù là để chửi nhau cũng không thể chửi một mình. Chí chỉ còn biết chửi người đẻ ra y. Chửi người đẻ ra mình thì cũng là chửi chính bản thân. Tiếng chửi của Chí thể hiện sự vật vã. dẫu là vô ý thức, để tìm ra căn nguyên của đau khổ. Nhưng khốn khó thay. Chí càng bế tắc. Giá như ngày ấy ở láng Vũ Đại có một người lên tiếng cũng như sau đó, thị Nở "Không chỉ biết cho mà còn biết giữ" ... giá như... giá như... chỉ cần một lần giá như xảy ra, chỉ cần một trong hàng nghìn người ở làng Vũ Đại coi Chí là người thì tấn bi kịch của đời Chí sẽ không có cơ hội xảy ra. Nhưng chuyện gì đã xảy ra thì nó đã xảy ra. Nam Cao ngược dòng thời gian trở lại với quá khứ dễ dẫn dắt người đọc, giúp họ thấu hiếu quá trình bị cự tuyệt quyền làm người từ thấp đến cao của Chí, đồng thời ông cũng chỉ rõ căn nguyên dẫn Chí đến tình trạng ấy.

Chí là một "đứa con hoang", "một anh đi thả ống lươn một buổi sáng tinh sương đã thấy hắn trần truồng và xám ngắt trong cái váy đụp để bên một lò gạch bỏ không; anh ta rước lấy và mang cho một người đàn bà góa bụa". Năm từ "một" tồn tại trong một câu văn dài, dường như đã báo trước cuộc đời cô độc triền miên của Chí. Ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời, Chí đã bị người mẹ, người đời cự tuyệt quyền làm người. Chí trở thành kẻ không cha, không mẹ, cũng may cho đời Chí, có lẽ vì lớn lên cùng với những người lao động. Chí trở thành anh canh điền khỏe mạnh, biết tự trọng, "biết không thích những cái gì mà người ta khinh". Anh khát khao có "một gia đinh nho nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải". Nhưng đời đã không dành cho Chí cái mà anh có thế với trong tầm tay.

Một cơn ghen vu vơ của Bá Kiến đã đẩy Chí vào tù. Cái thế lực phong kiến cấu kết với nhà tù thực dân tước bỏ quyền tự do của Chí gần bảy - tám năm. Đây là lần thứ hai Chí bị cự tuyệt quyền làm người. Nhà tù đã biến Chi thành con người khác. "Hắn về lần này trông khác hẳn". Quyền làm người của Chí đã bị cự tuyệt bởi nhà tù đã cướp đi của y một phần nhân hình. Ở tù ra trông hắn như một thằng "sững đá" (lính tẩy), đầu trọc lốc răng cạo trắng hớn, mặt đen lại rất "cơng cơng" - "câng câng" thì còn ra cái mặt người. "Hắn mặc quần nái đen với cái áo tây vàng, cái ngực phanh ra đầy những nét chạm trổ rồng phượng với một ông tướng cầm truy trông gớm chết" Đó là hình dạng của kẻ côn đồ, hung hãn chỉ biết gây gổ, đâm chém, về làng hôm trước, hôm sau. Chí đã uống rượu say nhè, điên cuồng lao vào trả thù Bá Kiến bằng cách ăn vạ, chửi đổng. Nếu như trả thù là cái quyền thông thường (oán thì trả oán, ân thì trả ân) thì Bá Kiến lại cũng đã khéo léo tước luôn quyền ấy của Chí. Không trả được thù, Chí lại từng bước trở thành tay sai cho kẻ thù, trở thành công cụ mù quáng của Bá Kiến. Hắn chỉ còn biết rạch mặt, ăn vạ để đòi tiền, để đâm chém những ai không cùng phe cánh với chính kẻ thù. Từ đó, hắn chìm trong cơn say, hắn ăn trong lúc say, ngủ trong lúc say và đánh nhau trong cơn say, "Hắn đã phá tan bao nhiêu gia đình, đạp vỡ bao nhiêu hạnh phúc, làm chảy máu và nước mắt bao nhiêu người lương thiện". Cứ như thế đời hắn trượt dài. Nhìn vào mặt hắn, người ta không biết hắn bao nhiêu tuổi. Đời hắn đã xem như đời bỏ đi, nhân hình bị hủy hoại, nhân tính bị xói mòn. Cả làng Vũ Đại đều tránh mặt, mỗi lần hắn qua.. Ngay bản thân hắn cũng đã quên sự có mặt của hắn trên đời. Có thể nói, trước khi gặp Thị Nở, Chí đã bị cự tuyệt quyền làm người đến cao độ. Nhưng có lẽ hắn không nhận ra điều ấy hoặc nhận ra một cách vô thức, không tìm thấy lối thoát, Chí đành phải dấn thân vào cuộc đời say rượu chửi đổng, ăn vạ, đâm thuê, chém mướn.

Người ta sẽ đỡ khổ, nếu không biết mình sống trong cái khổ. Người ta sẽ đỡ đau đớn khi bị tước quyền làm người mà không hề hay biết. Trước khi gặp thi Nở, Chí Phèo chưa nhận thức được tấn bi kịch của đời mình. Chí đâu có biết cốt cách người ta sản sinh ra hắn là tước đoạt dần quyền làm người của hắn. Đúng lúc Chí dấn thân đến chỗ tột cùng của sự tha hóa, đúng lúc người ta tưởng Chí sẽ triền miên trong cuộc đời một con quỷ dữ thì Nam Cao đã phát hiện trong chiều sâu tâm linh của nhân vật một đốm lứa nhỏ nhoi bừng sáng. Chí ao ước trở lại làm người lương thiện. Vai trò, vị trí của thị Nở trong tác phẩm là rất quan trọng. Con người "dở hơi, xấu ma chê quỷ hờn", lại là nguồn sáng duy nhất còn lại ở làng Vũ Đại có thể chiếu sáng cõi đời tăm tối của Chí. Cơ thể đàn bà của thị không khơi gợi bản năng thú vật ở y. Tình thương của thị đã gợi dậy cái tính người mà lâu nay Chí đã đánh mất. Sau cuộc tình ngắn ngủi với thị Nở. Chí nghe được âm thanh của cuộc sống mà lâu nay hắn không để ý. Sau bao nhiêu năm, bây giờ hắn mới nghe thấy tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ quá, tiếng cười nói của người đi chợ, tiếng thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá. Những âm thanh ấy gợi nhớ trong Chí những ước mơ rất người đã có từ thuở xa xưa. Lần đầu tiên Chí cảm thấy buồn, rồi hắn "sợ tuổi già, đói rét, ốm đau và cô độc - cô độc còn sợ hơn đói rét và ốm đau". Bát cháo hành của thị Nở đã đánh thức trong Chí những tình cảm lành mạnh. Ăn cháo mà hắn thấy mắt ươn ướt. Chỉ cần một sự thương yêu - dù là tình thương yêu của kẻ dở hơi, của một người con gái quá lứa lỡ thì, có dòng giống mả hủi, cũng đủ làm sống lại bản tính người đã chết. Sức cảm hóa của tình thương thật vô biên. Nam Cao đã thực sự hóa thân vào nhân vật để cảm thông, để chia sẻ những giây phúc hạnh phúc rất người của Chí. Thế là sau hơn hai mươi năm bị cự tuyệt quyền làm người. Chí Phèo đã tự tìm cho mình con đường trở lại làm người. Chí đã tạo ra chiếc cầu nối để làm hòa với thế giới người. Chiếc cầu nối ấy chính là thị Nở. Thị có thể sống chung với hắn thì làng Vũ Đại cũng có thể chấp nhận hắn. Nhưng bi kịch và đau đớn thay cho Chí. Thị Nở không thể gắn bó với Chí. Vì theo bà cô Thị, "đàn ông đã chết hết cả rồi hay sao mà lại phải lấy một thằng không cha, không mẹ chỉ biết rạch mặt ăn vạ".

Thế là một chút hạnh phúc nhỏ nhoi Chí đã có ở trong tay một lần nữa lại bị ý thức xã hội tước đoạt. Thị Nở là chiếc cầu vồng sau cơn mưa, Chí đau đớn nghĩ ra rằng chẳng có chiếc cầu nào đưa Chí trở về với cuộc sống con người nữa. Xã hội với quan niệm tàn nhẫn đã cự tuyệt đến cao độ quyền được sống, được làm người của Chí. Không ai cho Chí làm người lương thiện, kể cả khi Chí đòi làm người lương thiện. Chí không thể xóa được những vết sẹo đã vạch lên trên mặt mình, Chí đau xót cảm thấy: "Không được nữa rồi chỉ còn cách này", Chỉ còn cách chết trong, hơn sống đục. Chí đã nói những câu cuối cùng "đòi lương thiện" với Bá Kiến và cũng là tự nói với bản thân mình. Hành động giết Bá Kiến và tự sát của Chí cho người đọc thấy cuối cùng rồi Chí cũng trả được mối thù. Nhưng cái giá phải trả của Chí là quá đắt. Cái chết của Chí là lời tố cáo mạnh mẽ đối với xã hội vô nhân, là lời kêu cứu khẩn thiết về quyền con người.

Chí chết, mồm ngáp ngáp trong vũng máu, nhưng Chí không tuyệt tự. Sức sống, sức mở và giá trị điển hình của nhân vật này là vô biên. Chí không chỉ đại diện cho nỗi khổ của người nông dân thời kì nước ta còn sống trong vòng nô lệ. Chí còn đại diện cho cái phần khùng điên khuất tối mà sinh ra trên cõi đời đày, ai cũng có thể, nếu không biết tự kiềm chế và nếu bị các thế lực hắc ám "nuôi dưỡng".

Bi kịch cự tuyệt quyền làm người của Chí Phèo do nhiều căn nguyên. Có căn nguyên từ xã hội cũng có căn nguyên từ bản thân Chí. Khi quyền con người còn bị xúc phạm thì bi kịch của đời Chí Phèo còn được nhắc đến như một nỗi đau của toàn nhân loại.