Question

Cảm nhận của anh/chị về vẻ đẹp của hai đoạn thơ sau: “Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp, Con thuyền xuôi mái nước song song, Thuyền về nước lại, sầu trăm ngả; Củi một cành khô lạc mấy dòng.” (Tràng Giang - Huy Cận, SGK Ngữ văn 11, tập 2) “Gió theo lối gió, mây đường mây Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay Thuyền ai đậu bến sông trăng đó Có chở trăng về kịp tối nay?”. (Đây Thôn Vĩ Dạ - Hàn Mặc Tử, SGK Ngữ văn 11, tập 2).

Answer 1

Thiên nhiên là cảm hứng bất tận với các thi nhân. Và thiên nhiên cũng là cái cớ để nhà thơ bộc bạch tâm trạng. Khi lòng mang những tâm sự khó giãi bày, thiên nhiên trong ngòi bút của thi sĩ cũng đầy ảm đạm, bi thương. Ta đã bắt gặp nét tương đồng đó qua “Tràng giang” của Huy Cận và “Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử. Cả hai đều khai thác nét u buồn của thiên nhiên để nói lên tâm trạng khó nói của mình:

“Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp,

Con thuyền xuôi mái nước song song,

Thuyền về nước lại, sầu trăm ngả;

Củi một cành khô lạc mấy dòng.”

(Tràng Giang - Huy Cận, SGK Ngữ văn 11, tập 2)

 

“Gió theo lối gió, mây đường mây

Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó

Có chở trăng về kịp tối nay?”.

(Đây Thôn Vĩ Dạ - Hàn Mặc Tử, SGK Ngữ văn 11, tập 2).

Trước hết, ta hãy đến với một nỗi buồn tràng giang như một sự ám ảnh lan tỏa khắp không gian vũ trụ, hoàn toàn vắng bóng giai nhân mà chỉ đơn độc một nỗi niềm của một người “sống trên quê hương nhưng luôn cảm thấy thiếu quê hương”:

“Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp,

Con thuyền xuôi mái nước song song,

Thuyền về nước lại, sầu trăm ngả;

Củi một cành khô lạc mấy dòng.”

Dòng sông rộng, dài, đẩy thuyền xuôi dòng trên những gợn sóng song song, chở trên mình cả nỗi buồn chồng chất. Sông dài vốn được gọi là "trường giang" theo âm Hán- Việt, vẫn chẳng thay đổi chút nghĩa nào khi gọi tràng giang, mà sao mỗi khi cất giọng đọc lên, hai âm "ang" họa cùng thanh huyền, thanh ngang cứ làm cho âm điệu dàn trải ra, mở rộng ra khiến hồn người cùng nỗi lòng tác giả cũng theo đó mà lan ra trên sông nước. Huy Cận đã tượng hình cho nỗi buồn khi nó được nhân lên qua từ láy "điệp điệp" như từng đợt sống cuộn về, trào dâng, từng đợt cứ thế không ngớt vỗ vào bờ, vào tâm hồn tác giả. Những con sóng ấy sao hết lớp này đến lớp khác triền miên, vô tận. Ở đây nhà thơ miêu tả cái buồn của thiên nhiên hay cái buồn của con người, có lẽ là cả hai bởi Nguyễn Du từng viết.

“Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu,

Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”.

Nỗi buồn dường như rõ ràng hơn, dễ thấm sâu vào lòng người hơn khi "buồn điệp điệp" hòa với "nước song song". Sóng nước cứ cuộn trôi chẳng bao giờ gặp gỡ, cứ "song song" đơn lẻ như hình ảnh con thuyền xuôi mái có vẻ an nhàn mà đơn chiếc. Vậy, có con sóng nào gặp được con sóng nào? Có thể thấy, “con thuyền xuôi mái” là hình ảnh thực nhưng cũng đầy chất suy tưởng, nó gợi cho ta nhớ tới hình ảnh của những kiếp người lạc lõng, lênh đênh để đời cuốn đi về một nơi vô định. Phải chăng chính Huy Cận cũng đã bắt gặp bóng dáng đó trong cuộc đời mình khi.“Bâng khuâng đứng giữa hai dòng nước, Chọn một dòng hay để nước trôi đi”. Thi nhân vẫn tiếp tục mượn con thuyền và dòng nước để nói lên tâm trạng buồn bã ở hai câu tiếp:

Thuyền về nước lại, sầu trăm ngả;

Củi một cành khô lạc mấy dòng.

Thuyền và nước là những gì song đối, mà sao nghe cứ xa cách, cứ lạc nhịp mà xót xa. Muốn hiểu thực chất nỗi buồn Huy Cận, có lẽ cũng cần điểm lại sắc thái nỗi buồn: nỗi buồn của sóng nước, bãi bờ, của “sầu trăm ngả”, của “thuyền xuôi mái”. Cảnh vật khắc họa tâm trạng con người bơ vơ, lạc lõng, héo hắt như “củi một cành khô”. Vậy mới thấy, hình ảnh cành củi khô vô cùng táo bạo và độc đáo trong thi ca Việt Nam. Chẳng phải chỉ tùng, cúc, trúc mai – những loài cây, loài hoa tượng trưng cho phẩm chất khí khái anh hùng mới được đi vào địa hạt thi ca mà cành củi khô dưới ngòi thơ tài hoa của Huy Cận cũng toát lên bao ý tứ đẹp. Tác giả sử dụng thủ pháp đảo ngữ, kết hợp chắt lọc các từ đơn, khiến câu thơ như bị dập gãy, vỡ vụn thành nhiều mảnh: sự cô đơn của cành củi khô gầy guộc mong manh xoay giữa dòng, đi trong vô định với sự vô tận của dòng nước. Còn trạng thái nào gợi cảm hơn trạng thái “lạc mấy dòng”, xoay vần theo từng con nước? Số thanh bằng, thanh trắc tương xứng, hỗ trợ nhau ở câu trên, câu dưới nghe tựa như từng đợt sóng lòng hắt lên nỗi buồn hiu quạnh, cô đơn, chẳng biết về đâu.

Tạm gác lại những sầu muộn của Huy Cận, ta nhìn qua những mặc cảm chia lìa tình yêu đôi lứa của Hàn Mặc Tử hiện ra trong câu chữ, hình ảnh và nhạc điệu:

“Gió theo lối gió, mây đường mây

Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó

Có chở trăng về kịp tối nay?”.

Comments

Cảnh mới rạng ngời ấm áp đó rồi bỗng tối tăm. Người mới vui mừng, rạng rỡ đó rồi lại bi quan, và đặc biệt là rơi vào trạng thái lạc loài không có điểm bám víu. Nhịp thơ 4/3 cùng điệp từ “gió, mây” đã bẻ rời những sự vật vốn rất gắn bó mà đặt chúng trong các cụm từ đăng đối tách bạch, gợi rất rõ về một ẩn dụ chia xa không sao hàn gắn được: gió bay đi, mây cũng trôi,... Có phải cảnh tượng kia là một cái gì thật ngang trái trớ trêu? Trước tiên, gió mây làm sao tách rời - mây không tự di chuyển, gió thổi mây mới bay, không thể chia tách. Rõ ràng, đây không còn đơn thuần là hình ảnh của thị giác, mà là tưởng tượng về sự chia lìa. Thật là phi lý của thực tế, nhưng có lí trong cảm tưởng. Động thái "lay" kia của hoa bắp có phải là một níu giữ vu vơ, một lưu luyến vô vọng? Có phải mặc cảm chia lìa đã khiến Hàn Mặc Tử nhìn ra thân phận bị bỏ rơi bên trời quên lãng của mình trong dáng "lay" úa tàn của hoa bắp? Vậy mới thấy, vì cô đơn sợ hãi, vì vực thẳm của tự ti đau xót mà thản thốt hối thúc, ngóng chờ:
Thuyền ai chở bến sông trăng đó
Có chở trăng về kịp tối nay?
Đối với giá trị thẩm mĩ thì “sông trăng” đúng là khéo léo khi chuyển hóa, giao hòa để hai hình ảnh ấy kết hợp tạo nên vẻ đẹp mông lung, bàng bạc nửa đời, nửa mộng. Đó không phải là tượng đài hiện thực được tô vẽ theo mẫu, nó phải là tòa tháp ảo mộng được thêu dệt lên từ một tâm hồn tinh nhạy, khác đời.. Câu hỏi tu từ Có chở trăng về kịp tối nay? vang lên như một nỗi lòng khắc khoải, chờ đợi được gặp gương mặt sáng như “trăng’ của người thôn Vĩ trong lòng thi nhân.. Tình cảm ấy quả thật là tình cảm của “Cái thưở ban đầu lưu luyến ấy. Ngàn năm nào dễ mấy ai quên”. Đặc biệt ở đoạn thơ vẫn sót lại nét đặc biệt lâu nay bị bỏ quên bởi sự lặng lẽ khiêm nhường chứ không bóng bẩy ồn ào. Nhưng nó vẫn đẹp trong quên lãng. Ấy là chữ "kịp". Bởi không thể biết "tối nay" kia là tối nào cụ thể, nhưng qua chữ "kịp" này ta nhận ra một lời cầu khẩn khi nó hé mở một thế sống: sống là chạy đua với thời gian vì dường như, nếu trăng không về "kịp" thì kẻ bị số phận bỏ rơi bên rìa cuộc đời này là chính tác giả sẽ hoàn toàn lâm vào tuyệt vọng, vĩnh viễn đau thương.
Khép lại những dòng thơ nhuốm màu u buồn của cả hai nhà thơ, ta thấy vương vấn chút xót thương cho tâm sự của thi nhân. Cả hai đều mang những tâm tình nặng trĩu không biết tỏ bày cùng ai, đành mượn thơ giải sầu. Cả Huy Cận và Hàn Mặc Tử đều khéo léo sử dụng những biện pháp nghệ thuật tài tình để nói lên tâm trạng ảm đạm của bản thân, khiến người đọc không khỏi cảm thương.
Hai đoạn thơ không chỉ là một bức tranh về phong cảnh, mà còn là một bản nhạc buồn trong tâm hồn. Nét thi vị của hai đoạn thơ là ở vẻ đẹp cổ điển và hiện đại luôn hòa quyện, sóng đôi. Trần Đăng Khoa cho rằng: “Thơ hay là thơ giản dị và ám ảnh, có tác dụng gợi lên những gì đẹp nhất tiềm ẩn trong tâm hồn mỗi người”. Và cả hai đã khơi dậy trong lớp thế hệ trẻ như tôi một tình cảm đẹp, một tình yêu dành cho thiên nhiên.