Hãy phân tích những sáng tác trên trong quan hệ đối sánh để làm bật vẻ đẹp độc đáo của từng thi phẩm

Question

Theo Xuân Diệu, “trong thơ Nôm của Nguyễn Khuyến, nức danh nhất là ba bài thơ mùa thu: Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh”.
Hãy phân tích những sáng tác trên trong quan hệ đối sánh để làm bật vẻ đẹp độc đáo của từng thi phẩm, từ đó nêu vắn tắt yêu cầu đối với một tác phẩm văn học.

Answer 1

“Đây bãi cô liêu lạnh hững hờ,

Với buồn phơn phớt, vắng trơ vơ.

Cây gì mảnh khảnh run cầm cập,

Điềm báo thu vàng gầy xác xơ.”

(“Cuối thu” – Hàn Mặc Tử)

Mùa thu trầm lắng phảng phất sự cô đơn đã đi vào thơ Hàn Mặc Tử như thế. Đã có không ít thi nhân bị mùa thu làm cho rung động tâm hồn như “người bán trăng” kia, trong số đó không thể không nhớ đến Nguyễn Khuyến với chùm thơ thu kinh điển của mình: “Thu vịnh”, “Thu ẩm” và “Thu điếu”. Nguyễn Khuyến là bậc đại tài của nền văn học Việt Nam, không chỉ vậy ông còn có cốt cách thanh cao, có tấm lòng yêu nước thương dân. Ông kiên quyết không hợp tác với chính quyền Pháp, cáo quan lui về ở ẩn và cho ra đời chùm thơ ba bài về mùa thu, bài thơ nào cũng hay nhưng "Thu điếu” là "điển hình hơn cả cho mùa thu của làng cảnh Việt Nam”. Bài thơ được viết bằng thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật, thể hiện cảnh sắc mùa thu vùng đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời cũng nói lên tình yêu thiên nhiên, đất nước, tâm trạng thời thế của tác giả:

“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,

Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.

…

Tựa gối buông cần lâu chẳng được,

Cá đâu đớp động dưới chân bèo.”

Dẫn vào bài thơ là một không gian êm đềm, tĩnh lặng, dày đặc khí thu bao trùm:

“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,

Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.”

Nhà thơ đã chọn địa điểm là một hình ảnh thân thuộc, bình dị của vùng quê Việt Nam để miêu tả cảnh sắc mùa thu. Lúc này không còn cái se lạnh đầu thu nữa mà đã là thu phân, thu mạt rồi nên mới ao thu mới trở nên “lạnh lẽo”. Cái lạnh ấy ngấm dần vào làn nước khiến màu nước “trong veo” phảng phất sự u buồn và cô đơn. Vần “eo” như một lời cảm thán, một tiếng reo nhỏ kéo dài thể hiện niềm thích thú của tác giả trước sự trong trẻo của ao thu. Có lẽ đó chính là nét đặc trưng của mùa thu xứ Bắc, hiếm có nơi nào có được.

Trên nền ao thu vốn đã rất nhỏ nhưng còn xuất hiện “một chiếc thuyền câu bé tẻo teo” rất tương xứng với ao thu. Chỉ là “một chiếc” thôi không hơn, số từ “một” khiến chiếc thuyền câu bơ vơ đơn độc.Thi nhân khéo léo sử dụng từ láy tài tình cùng phép gieo vần “eo” liên tiếp tạo cảm giác bất động, âm điệu của vần thơ gợi ra sự hun hút của cảnh vật, đồng thời cũng gieo vào lòng người đọc một nỗi buồn man mác trước cảnh vắng vẻ, ít người qua lại. Bức tranh thu cứ thế êm đềm và yên ả khiến nhà thơ tinh tế nhận ra từng chuyển động nhỏ nhặt nhất:

“Sóng biếc theo làn hơi gợi tí,

Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo.”

Điểm xuyết cho bức tranh thu thêm phần đẹp đẽ là gợn “sóng biếc” và chiếc “lá vàng”. Nhà thơ vận dụng phép đối giữa cái nhìn thấy: “sóng biếc” – “lá vàng” và cái nghe thấy “hơi gợn tí” – “khẽ đưa vèo” làm cảnh vật trời thu thêm phần sinh động, màu sắc hài hòa.Tưởng rằng thêm vào sẽ bớt vắng vẻ, đìu hiu nhưng lại càng gợi cái nhỏ bé, mong manh của sự vật. Bởi “sóng biếc” chỉ lăn tăn, dịu nhẹ, “hơi gợn”, một cái động rất khẽ phải chăm chú lắm mới thấy, mà còn lại “gợn tí” một chút cỏn con. Lá vàng thì “ khẽ đưa vèo” như chỉ tạo ra một vệt sáng vàng rồi nằm lặng im nơi nào đó, tạo cảm giác vừa chậm vừa buồn, vì thế chữ “vèo” là một nhãn tự mà sau này thi sĩ Tản Đà vừa khâm phục, vừa tâm đắc. Nguyễn Khuyến phải là một người tinh tế, yêu thiên nhiên, cảnh vật non nước biết nhường nào mới có thể hòa mình cảm nhận từng khía cạnh nhỏ nhặt nhất của thiên nhiên như vậy. Nhà thơ đã rất tài tình khi lấy động tả tĩnh, có âm thanh mà vẫn như vô thanh.

Cụ Tam Nguyên bắt đầu phóng tầm nhìn ra xa hơn để làm rõ thêm hồn thu vọng về trong cảnh thu:

“Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,

Ngõ trúc quanh co khánh vắng teo.”

Ta lại bắt gặp phép đối trong thơ Nguyễn Khuyến, cái xa xăm của “tầng mây” đối với cái gần gũi của “ngõ trúc”, nét đậm đặc của “trời xanh ngắt” tương phản với sự thưa thớt của “khách vắng teo”. Không gian được mở rộng lên chiều cao, sang bề rộng nhưng cũng không bớt vắng vẻ cô đơn. Áng mây trắng “lơ lửng” giữa không trung như không muốn trôi, chẳng về với trời cũng chẳng sà xuống thấp, lẻ loi trong bao la. Sắc trời “xanh ngắt” – xanh rất đậm, xanh như có hình khối, sắc xanh tuyệt đối ấy càng khẳng định cái đơn côi lẻ loi của sự vật. Nếu như mùa thu của Lưu Trọng Lư là “con nai vàng ngơ ngác”, mùa thu của Hữu Thỉnh là “hương ổi” ngát thơm thì mùa thu của Nguyễn Khuyến là sắc “xanh ngắt” tràn ngập:

- “Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao.”

(Thu vịnh)

- “Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt.”

(Thu ẩm)

- “Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt.”

(Thu điếu)

Comments

Trời thu trong thơ Nguyễn Khuyến là một màu thăm thẳm, gợi ra cái sâu lắng của không gian, cái nhìn vời vợi của nhà thơ. Trời xanh cao vẫn đượm nét buồn dạt dào, hạ tầm nhìn xuống thấp mong chờ sự giao hòa đồng cảm nhưng cũng chỉ thấy “Ngõ trúc quanh co khách vắng teo”. Người đi lại đã ít, nếu có bóng người nào đi lại cũng sẽ bị cái “quanh co” ấy che khuất, vì vậy cái vắng vẻ thành ra tuyệt đối. Không những thế lại còn là “vắng teo” tạo cảm giác vắng lặng đến vô cùng. Cảnh vật êm đềm nhưng lại phảng phất một nỗi buồn cô tịch, hiu hắt. Phải chăng “khách vắng teo” cũng giống sự thiếu đi những nhân tài giúp dân cứu nước? Phải chăng trong lòng tác giả đang nặng trĩu, luẩn quẩn không lối thoát, bế tắc với những biến động của đất nước? Bất mãn với xã hội, khinh bạc chốn quan trường nhưng vẫn nặng lòng lo cho an nguy của Tổ quốc. Cảnh vật kia dù mang vạn phần bình yên nhưng lòng người vẫn gánh vạn phần giông bão. Vậy nên, dầu lui về ở ẩn, tâm hồn nhà thơ vẫn canh cánh một niềm riêng.
Hai câu cuối bài thơ hạ xuống cũng là lúc bài thơ vén lên bức màn để lộ một con người với niềm ưu tư day dứt:

“Tựa gối buông cần lâu chẳng được,
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.”
Nhan đề “Thu điếu” có ý muốn chỉ đến việc câu cá vào mùa thu thế nhưng sáu câu đầu mới chỉ có cảnh vật: ao thu, chiếc thuyền câu, sóng biếc, lá vàng, tầng mây, ngõ trúc… mãi đến phần kết mới xuất hiện người câu cá. Câu thơ thể hiện một tư thế nhàn: “tựa gối ôm cần” trong sự trải dài của thời gian: “lâu chẳng được”. Tư thế ấy như cố thu nhỏ lại cho tương xứng với cảnh vật chung quanh và cái dáng ngồi ấy phần nào thể hiện tâm trạng thế sự của nhà thơ khiến người đọc liên tưởng đến một Lã Vọng câu cá bên bờ sông Vị để chờ thời hơn mấy nghìn năm về trước. Có điều, cụ Tam Nguyên không chờ thời mà bất lực trước thời cuộc, không chấp nhận làm tay sai cho Pháp nên cáo quan về ở ẩn tại quê nhà. Người câu cá như đang ru hồn mình trong giấc mộng mùa thu…
Để rồi một tiếng cá đâu đớp động mơ hồ dưới chân bèo đã làm cho nhà thơ khẽ giật mình, trở về thực tại – một thực tại đầy xót xa, day dứt đối với tâm hồn trĩu nặng nỗi niềm yêu nước thương dân. Một câu kết vừa ảo vừa thực: có thể cá cắn câu mà cũng có thể không, một sự mơ hồ không thể xác định rõ. Từ đó có thể thấy, nhà thơ làm ngư ông chỉ vì muốn lánh đời. Nhưng cuộc đời ở ẩn không làm tan đi nỗi ưu tư với đất nước. Thi nhân ưu tư về vận nước, ưu tư về lẽ đời, một niềm ưu tư dai dẳng, khắc khoải khôn nguôi.  
Gấp lại trang thơ, ta vẫn còn vương vấn chút hương thu sót lại từ những vần thơ của Nguyễn Khuyến. Bài thơ là mùa thu, hồn thu của làng quê Bắc Bộ nói riêng cũng như làng quê Việt Nam nói chung. Bức tranh thu sẽ không thể nào hoàn hảo nếu thiếu đi các bút pháp miêu tả điêu luyện của nhà thơ, các phép đối tài tình gợi cho người đọc về hình ảnh lẫn âm thanh cùng vần “eo” đi vào thơ một cách tự nhiên, hợp lí. Không cần những hình ảnh cầu kì, ước lệ trong văn chương, chi vài cảnh vật đơn sơ, quen thuộc, nhà thơ đã tạc vào thời gian một bức tranh thu dân dã, mộc mạc mà không kém phần sinh động, đặc sắc. Cái hay của bài thơ là sự vắng lặng, mênh mông khiến cho mọi thứ dường như thu nhỏ và ẩn kín vào trong nhưng vẫn có thể bật lên nỗi đau thời thế của nhà thơ đối với tình cảnh đất nước lầm than, dân chúng loạn lạc.
“Thu điếu” thực sự là một kiệt tác về mùa thu, một thi phẩm tuyệt bút về tả cảnh ngụ tình. Nguyễn Khuyến đã lắng mình vào cảnh vật để tinh tế nhận ra tiếng thu xưa qua từng chuyển động nhẹ nhàng nhất của thiên nhiên. Ngòi bút của thi nhân không những khiến người đọc bị ấn tưởng bởi nét đẹp của mùa thu làng quê mà còn khơi dậy tấm lòng yêu nước ẩn sâu trong mỗi người. Ông xứng đáng là nhà thơ kiệt xuất chiến địa vị vẻ vang trong nền thơ ca Việt Nam. Bản thân tôi cũng thêm phần trân trọng tài năng của thi nhân, nhận ra được rằng tình yêu thiên nhiên, làng quê, nội cỏ chính là cái nôi để phát triển nên tình yêu nước cao cả, thiêng liêng.