Quan niệm của cụ Nguyễn Du về mẫu anh hùng lí tưởng được thể hiện như thế nào qua 14 câu thơ cuối bài "Chí khí anh hùng"

Question

Quan niệm của cụ Nguyễn Du về mẫu anh hùng lí tưởng trong xã hội phong kiến được thể hiện như thế nào qua 14 câu thơ cuối bài "Chí khí anh hùng".

Answer 1

Nguyễn Du không chỉ là danh nhân văn hóa thế giới mà ông còn là đại thi hào dân tộc, một thiên tài văn học của nước nhà. Ông vốn được sinh ra trong một gia đình phong kiến quý tộc nhưng sống trong giai đoạn đồng tiền làm băng hoài đạo đức, đầy biến động, Nguyễn Du chứng kiến được rất nhiều cảnh đời bất công của xã hội bấy giờ, và ông có sự cảm thông sâu sắc đối với thân phận bất hạnh của người phụ nữ. Bởi lẽ đó, ông đã viết nên thi phẩm tuyệt bút “Truyện Kiều”, tác phẩm như tiếng khóc ai oán của người phụ nữ trong xã hội phong kiến đầy rẫy những thối nát, bất công. Nổi bật trong đó là đoạn trích “Chí khí anh hùng” xây dựng mẫu anh hùng lí tưởng trong xã hội phong kiến theo quan niệm của Nguyễn Du: sống có ước mơ, tự do lập nên sự nghiệp lớn. Chính mười bốn câu thơ cuối đã làm bật lên hình tượng anh hùng của Từ Hải khi phải đối diện với người phụ nữ mình yêu thương trước lúc ra đi lập công danh:

 

“Nàng rằng: “Phận gái chữ tòng,

Chàng đi thiếp cũng một lòng xin đi.

…

Quyết lời dứt áo ra đi,

Gió mây bằng đã đến kì dặm khơi.”

 

Khi Thúy Kiều bị đẩy vào lầu xanh lần thứ hai, cuộc đời của nàng tưởng chừng như bế tắc hoàn toàn thì Từ Hải xuất hiện và đưa Kiều thoát khỏi cảnh ô nhục. Hai người gắn bó với nhau trong hạnh phúc và tình tri kỉ: “Trai anh hùng, gái thuyền quyên - Phỉ nguyền sánh phượng đẹp duyên cưỡi rồng”. Nhưng Từ Hải không bằng lòng với cuộc sống êm đềm bên cạnh nàng Kiều tài sắc. Chàng muốn có sự nghiệp lớn nên sau nửa năm “hương lửa đương nồng” đã từ biệt Kiều ra đi. Trước sự quyết đoán của Từ Hải, Kiều đã một lòng xin được đi cùng phò tá chàng:

 

“Nàng rằng: “Phận gái chữ tòng,

Chàng đi thiếp cũng một lòng xin đi.”

 

Theo lẽ thường tình, cuộc chia tay nào cũng đầy nước mắt, cũng đọng những dùng dằng chẳng nỡ của kẻ ở với người đi. Với Từ và Kiều cũng không phải là ngoại lệ. Kiều không muốn chịu cảnh giường đơn gối chiếc trong căn nhà lạnh lẽo, nàng một mực muốn được sẻ chia, được gánh vác sự nghiệp với Từ Hải. Nàng đã phải dùng đến đạo lý “Phận gái chữ tòng” để thuyết phục chàng. Kiều ý thức được bổn phận của người vợ là phải theo chồng, kề vai sát cánh qua những hiểm nguy cùng chồng, Kiều nguyện gắn bó cả cuộc đời mình với Từ Hải. “Chữ tòng” ở đây không chỉ có nghĩa như trong sách vở thánh hiền của Nho giáo mà còn ngụ ý tiếp sức, chia sẻ nhiệm vụ với chồng. Nhưng có lẽ ẩn sâu trong đó còn một nguyên do. Bão tố cuộc đời vừa đi qua song dư âm vẫn còn lại, Kiều sợ cô đơn, hiu quạnh, sợ những hiểm nguy cạm bẫy nơi đất khách qua người. Đó cũng là tâm lý dễ cảm thông của người phụ nữ vừa phải nếm trải những ô nhục, chua cay của cuộc đời. Qua câu nói của Kiều, ta thấy Nguyễn Du đã thể hiện tâm trạng và tâm lí của Kiều rất hiện thực. Nàng vẫn giữ được vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam: thủy chung, một lòng một dạ theo chồng,…Nàng không chỉ ý thức được bổn phận của người vợ mà còn thể hiện tình yêu, sự thấu hiểu với chồng, sự khâm phục, tôn trọng Từ Hải.

 

Trước lời xin đi tha thiết của Thúy Kiều, những tưởng Từ Hải sẽ lung lay, bịn rịn, nhưng chàng vẫn kiên quyết từ chối khéo nguyện vọng chính đáng của Kiều:

 

“Từ rằng tâm phúc tương tri,

Sao chưa thoát khỏi nữ nhi thường tình?”

 

Trong lời đáp của mình, Từ Hải đã khéo léo từ chối Kiều bằng một câu hỏi tu từ: “Sao chưa thoát khỏi nữ nhi thường tình?”. Mới nghe qua thì cứ nghĩ là một lời trách cứ nhưng đằng sau đó lại là lời động viên người tri kỉ của mình biết vượt lên những tình cảm thông thường để sánh cùng trí lớn của người anh hùng. Từ Hải đã khẳng định rõ ràng tình cảm to lớn với Kiều, coi Kiều là tri kỉ hiểu rõ chí làm trai đang sôi sục trong lòng mình hơn ai hết. Vậy nên, Kiều phải thoát khỏi phận “nữ nhi thường tình”, thể hiện sự cứng cỏi của phu nhân bậc anh hùng. Từ cũng có ý khuyên Kiều đừng xem nặng quá vấn đề “lấy chồng là phải theo chồng”, hãy xem nhẹ chuyện tình cảm vì sự nghiệp lớn lao của chồng.

 

Để trấn an Kiều, TH hứa với K về một tương lai huy hoàng, một ngày xum vầy, hạnh phúc trong công danh sự nghiệp rõ ràng:

 

“Bao giờ mười vạn tinh binh,

Tiếng chiêng dậy đất bóng tinh rợp đường.

Làm cho rõ mặt phi thường,

Bấy giờ ta sẽ rước nàng nghi gia”

Comments

Dù xuất phát chỉ với “thanh gươm yên ngựa”, nhưng Từ Hải đã tin rằng mình sẽ có trong tay mười vạn tinh binh, sẽ trở về trong hào quang chiến thắng. Giờ đây, sự nghiệp đối với chàng là trên hết. Đối với Từ Hải, nó chẳng những là ý nghĩa của cuộc sống mà còn là điều kiện để thực hiện những ước ao mà người tri kỉ đã gửi gắm, trông cậy ở chàng. Hình ảnh “mười vạn tinh binh” với “tiếng chiêng” “bóng tinh”, phép đối trong câu giữa “ tiếng chiêng dậy đất” với “bóng tinh rợp đường” đã thể hiện khát vọng lớn lao mang tầm vóc vũ trụ của người anh hùng.  Khát vọng “làm cho rõ mặt phi thường” chính là khát vọng xây dựng một sự nghiệp, công danh lừng lẫy, xuất chúng, hơn người. Cách sử dụng từ ngữ “mặt phi thường” thể hiện thái độ trân trọng, khâm phục của ND.  Bốn câu thơ là lời chia tay của người anh hùng có chí khí với niềm tin mãnh liệt về một lí tưởng cao cả. Điều quan trọng hơn là lời hứa của người chồng sẽ long trọng đón vợ về nhà trong vinh dự khi đã hoàn thành sự nghiệp lớn.

Hai câu thơ tiếp theo, TH nói rõ hoàn cảnh thực tế của mình:

“Bằng nay bốn bể không nhà,
Theo càng thêm bận biết là đi đâu”

Từ Hải còn thể hiện chí khí, quyết tâm sắt đá của mình ở việc cho rằng Thúy Kiều đi theo sẽ “càng thêm bận” nhưng sâu thẳm bên trong là sự lo lắng cho Kiều khi đi theo sẽ phải chịu cực khổ, nay đây mai đó “bốn bể không nhà”. Câu hỏi tu từ “Theo càng thêm bận biết là đi đâu?” với hàm ý: đối với TH sự nghiệp anh hùng là ý nghĩa của sự sống. Chàng muốn toàn tâm toàn ý ra đi thực hiện lý tưởng cao đẹp của mình.

Kết thúc lời nói của TH là lời hẹn ước chắc chắn trước lúc ra đi:
“Đành lòng chờ đó ít lâu,
Chầy chăng là một năm sau vội gì!”
Cụm từ “ một năm sau” đã xác định rõ mục tiêu và thời gian phấn đấu của người anh hùng. Người ta học nghề mất vài ba năm, phải mất hàng chục năm nghề nghiệp mới tinh thông vững vàng. Sự nghiệp lớn muốn hoàn thành có khi phải hiến dâng trọn đời người. Vậy mà, TH quyết việc lớn ấy sẽ được thực hiện trong một năm. Lời lẽ của TH thật đúng khẩu khí của bậc trượng phu: dứt khoát, mạnh mẽ và đầy niềm tin vào tài trí của mình. . Đây còn là lời an ủi rất tâm lí, chân tình của người chồng, người anh hùng có chí khí với vợ, với tri kỉ của mình.  

Cách chia tay của Từ Hải rất khác biệt ở chỗ những lời chia tay được thay bằng những lời hứa vào một chiến thắng không xa, sự quyến luyến được thay bằng một  quyết tâm vào tương lai. Người đọc cũng nhận biết lí tưởng anh hùng của nhà thơ ND được gửi gắm qua TH: phàm là “trượng phu” ra đi không chút vấn vương, bi lụy, không dùng dằng, quyến luyến như trong các cuộc chia tay bình thường khác, Từ Hải có cách chia tay mang đậm dấu ấn anh hùng của riêng mình.

Kết thúc đoạn trích, NDu kể về việc Từ Hải dứt áo ra đi:

“Quyết lời dứt áo ra đi,
Gió mây bằng đã đến kì dặm khơi”

Trước hết đó chính là hành động kiên quyết, mạnh mẽ của Từ Hải được thể hiện qua ba hành động liên tiếp “quyết lời”, “dứt áo”, “ra đi”. Ba từ ngữ cùng xuất hiện trong một câu thơ cho thấy
cử chỉ dứt khoát, không hề do dự, không để tình cảm làm lung lạc ý chí, cản bước người anh hùng. Phải chăng vì thế mà Nguyễn Du đã không chút do dự nâng nhân vật của mình lên, ví hình ảnh chàng lúc lên đường với hình ảnh chim bằng cất cánh bay vào muôn trùng dặm khơi.

Hình ảnh ẩn dụ “chim bằng” tung cánh lướt theo gió mây bay lên chín vạn dặm thật hiên ngang, hùng dũng. Đây là một hình ảnh so sánh rất đẹp và đầy ý nghĩa. Nguyễn Du mượn hình ảnh chim bằng trong văn chương cổ điển, thường tượng trưng cho khát vọng của những người anh hùng có bản lĩnh phi thường, muốn làm nên sự nghiệp lớn lao để chỉ Từ Hải. Tất cả cho thấy nghệ thuật ẩn dụ tượng trưng về người anh hùng lí tưởng, mang tầm vóc vũ trụ, sánh ngang trời đất. Tác giả xây dựng người anh hùng Từ Hải theo khuynh hướng lí tưởng hóa, mang dấu ấn của thi nhân. Nguyễn Du gửi vào Từ Hải ước mơ công lý và biểu tượng tự do.

Khép lại đoạn trích, ta có thể thấy tài năng của ND trong nghệ thuật miêu tả tính cách nhân vật. Từ Hải được ND xây dựng theo khuynh hướng lí tưởng hóa. Nhà thơ miêu tả nhân vật bằng từ ngữ trang trọng như: “mặt phi thường”, hình ảnh chim bằng.., ngôn ngữ đối thoại, ngôn ngữ kể của tác giả, câu hỏi, câu cảm cùng với bút pháp miêu tả ước lệ… Tất cả nhằm nhấn mạnh vẻ đẹp chí khí mang tầm vóc vũ trụ của người anh hùng Từ Hải, đồng thời thể hiện sự trân trọng và ngưỡng mộ của ND đối với nhân vật.

“Chí khí anh hùng” là đoạn trích thể hiện ước mơ đầy lãng mạn của Nguyễn Du về 1 hình mẫu người anh hùng lí tưởng với  những phẩm chất phi thường. Đặc biệt ND thành công rất lớn trong việc miêu tả nhân vật theo khuynh hướng lí tưởng hóa. TH quả thật là người anh hùng tuyệt đẹp trong “Truyện Kiều” của đại thi hào ND, chàng xứng đáng được bạn đọc trân trọng, ngưỡng mộ.