Question

Hãy nhận xét về cảm hứng lãng mạn trong bài thơ Tây Tiến của nhà thơ Quang Dũng.

Answer 1

Có một bài ca không bao giờ quên…”

Cũng có những năm tháng không bao giờ quên, không phai mờ trong ký ức của nhiều thế hệ đã qua, hôm nay và mai sau. Đó chính là những ngày tháng kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, khi toàn dân tộc ta vừa qua nạn đói, vừa giành được độc lập thì thực dân Pháp trở lại xâm lược. Vậy là tự do hay trở về với cuộc đời cũ? Thế nên trong những năm tháng đáng nhớ ấy, văn học dù chưa dám nói là đã ghi lại trọn vẹn bộ mặt đất nước, nhưng cũng đã khắc họa một cách vĩnh cửu vào tâm hồn người đọc hình ảnh những người con anh hùng của đất nước đã ngã xuống vì nền độc lập của Tổ quốc trong suốt trường kỳ lịch sử.. Với chất lãng mạn đa tình của nghệ sĩ đã song hành với chất anh hùng của những người chiến sĩ Tây Bắc hiểm trở, để rồi cho ra đời thi phẩm Tây Tiến với âm hưởng bi tráng, hào hùng. Bài thơ trích tập “Mây đầu ô”, được Quang Dũng sáng tác năm 1948, sau khi tác giả rời đơn vị và nhớ về kỉ niệm gắn bó một thời với đoàn binh “Tây Tiến”. Với cảm hứng lãng mạn, thi nhân đã hướng về nội tâm của người lính chiến, cũng chính là bản thân mình với bao nỗi nhớ tha thiết miền đất Tây Bắc và vẻ đẹp vượt lên khó khăn gian khổ của những người chiến sĩ hay chăng cũng là người nghệ sĩ tạc nên dáng hình đất nước

“ Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!

…

Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”

Nhắc đến Quang Dũng là nhắc đến một nhà thơ đa tài với hồn thơ đôn hậu, phóng khoáng. Ông là nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Pháp, tham gia vào cuộc kháng chiến ngay độ tuổi đôi mươi. Quang Dũng viết Nhớ Tây Tiến rồi bỏ chữ “Nhớ” đi chỉ còn lại Tây Tiến. Đành rằng cả bài thơ là một nỗi nhớ lớn về Tây Tiến. Thật ra, khi bỏ chữ “Nhớ” đi là một nhan đề hàm súc, cô đọng, nhưng vẫn thể hiện rõ ràng cảm xúc chủ đạo của bài thơ là nỗi nhớ. Mặt khác, không chỉ có nỗi nhớ, mà ở đấy còn có sự ngợi ca, sự tôn vinh và vĩnh viễn hóa đoàn quân Tây Tiến, khiến cho hình ảnh người lính Tây Tiến trở thành bất tử trong thơ ca kháng chiến Việt Nam.. Có thêm “Nhớ” hóa ra lại thu hẹp mạch cảm xúc của bài thơ.

Đoàn quân Tây Tiến là một đơn vị quân đội được thành lập năm 1947, có nhiệm vụ phối hợp với quân đội Lào chống quân đội của thực dân Pháp. Địa bàn hoạt động của lính Tây Tiến rất rộng, từ tỉnh Sơn La, Lai Châu, Hòa Bình, miền Tây Thanh Hóa, Sầm Nứa (Lào). Họ phải sống trong những hoàn cảnh rất gian khổ, vô cùng thiếu thốn, bệnh sốt rét hoành hành dữ dội, nhưng họ sống rất lạc quan và chiến đấu dũng cảm. Chiến đấu được một thời gian thì đoàn binh Tây Tiến trở về Hòa Bình tại trung đoàn 52, khi ấy Quang Dũng là đại đội trưởng sau đó ông chuyển sang đơn vị khác. Điều đó đã thúc đẩy ở Quang Dũng một nỗi nhớ chiến khu, đồng đội đến cồn cào và da diết, tại làng Phù Lưu Chanh, ông đã viết bài thơ Tây Tiến.

Người lính trong “Tây Tiến” phần lớn là thanh niên, học sinh vừa rời ghế nhà trường “xếp bút nghiên lên đường chiến đấu”. Vì thế, họ đều có tâm hồn nhạy cảm với cái đẹp, say mê sự hào hùng của lí tưởng mình đang theo đuổi. Chính nguồn gốc xuất thân ấy đã tạo nên nét lãng mạn, vẻ đẹp hào hoa, kiêu hùng của người lính trong “Tây Tiến”. Quang Dũng cũng là thanh niên sinh viên mặc áo lính nên có thể nói bài thơ ra đời từ sự mộng mơ của người cầm bút. Tây Tiến hiện lên khung cảnh thiên nhiên hoang sơ, kì vĩ với núi cao, vực thẳm, dốc đứng, thác gầm cùng cồn mây heo hút, dòng lũ hoa đong đưa với khói lên, sương lấp, mưa xa khơi… Hai câu thơ đầu là điểm nhìn của nhà thơ, là nơi xuất phát cảm xúc, đó là nỗi nhớ, là điểm nhìn từ hiện tại nhớ về quá khứ, nhớ về những kỉ niệm một thời đã qua của chiến tranh. Kỷ niệm làm người lính Tây Tiến đã xa mà lại rất gần, vì thế, đó là tiếng gọi thiết tha đầy tiếc nhớ :

                      “ Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!

                       Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi”

Comments

Hành hương trở về quá khứ, Quang Dũng đã nhắc tới sông Mã như một biểu tượng đầu tiên của nỗi nhớ. Bằng cách sử dụng câu cảm thán và thủ pháp nghệ thuật nhân hoá, câu thơ như tiếng gọi chân thành, tha thiết xuất phát từ trái tim và tâm hồn người thi sĩ. Khi sông Mã là dòng sông chảy dọc theo địa bàn biên giới Việt - Lào của các tỉnh Mộc Châu, Sầm Nứa, mà cũng chảy trôi về cả những ngày đã xa trong niềm thương, nỗi nhớ của tác giả và trở thành chiếc cầu nối kí ức của Quang Dũng với Tây Tiến. Đây là dòng sông nhiều ghềnh thác đổ dốc dữ dội, một mình băng băng giữa núi rừng hùng vĩ, hai bên bờ sông còn rải rác mồ của các chiến sĩ Tây Tiến. Vì thế, dòng sông Mã như gắn liền với chặng đường hành quân của trung đòan, từng chia sẻ và chứng kiến những mất mát, hi sinh, từng "gầm lên khúc độc hành" tiễn đưa tử sĩ... Từ “ơi!” bắt vần với từ láy “chơi vơi” tạo nên âm hưởng câu thơ sâu lắng, bồi hồi, ngân dài nỗi thương nhớ từ lòng người vọng vào thời gian năm tháng, lan rộng trong không gian. Điệp từ “nhớ” cùng với sự láy âm “ơi” có tác dụng tô đậm nỗi nhớ, khiến nỗi nhớ ấy cứ “chơi vơi” giữa hai bờ hiện thực và quá khứ, lơ lửng, không định hình, không thể gọi thành tên nhưng da diết, đầy ắp, lan tỏa.. Cái tài tình của Quang Dũng là đã miêu tả nỗi nhớ đó là “nhớ chơi vơi” – một hình ảnh thơ đầy sáng tạo, độc đáo và đem lại một hiệu quả vô cùng đắt giá. Quang Dũng đã góp vào thơ ca Việt một “kiểu nhớ” mới: nhớ chơi vơi! - một đóng góp mới bên cạnh cái nhớ bổi hổi bồi hồi, nhớ ngẩn ngơ của ca dao (“Nhớ ai bổi hổi bồi hồi/ Như đứng đống lửa như ngồi đống than”. “Nhớ ai ra ngẩn vào ngơ/ Nhớ ai ai nhớ bây giờ nhớ ai”).
Nỗi :nhớ chơi vơi" đã mở ra những kỉ niệm về chặng đường hành quân qua núi rừng Tây Bắc hùng vĩ, hiểm trở và thơ mộng với những địa danh lạ. Đó là nỗi nhớ theo không gian
“Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm hơi”.
Hai câu thơ vừa tả thực, vừa sử dụng bút pháp lãng mạn . Quang Dũng đã liệt kê “Sài Khao”, “Mường Lát” không chỉ gợi bao cảm xúc nhớ thương mà còn tạo ấn tượng về âm hưởng của rừng núi hoang vu. Nhịp ngắt 4 - 3 khiến trọng tâm câu thơ rơi và chữ "lấp" - một động từ có sức gợi tả; màn sương rừng mênh mông, dày đặc, che kín cả một "đòan quân", trùm phủ, khuất mờ rừng núi khiến con đường hành quân thêm vất vả, gian lao. Cũng miêu tả về "sương", Chế Lan Viên cũng đã viết trong "Tiếng hát con tàu":
"Nhớ bản sương giăng, nhớ đèo mây phủ
Nơi nao qua lòng lại chẳng yêu thương"
Các chi tiết "sương lấp" và "đêm hơi" gợi tả cảnh đoàn binh Tây Tiến hành quân trong biển sương mù dày đặc lấp cả đường đi , lấp dáng người trong mờ mịt ..Dù "Đoàn quân mỏi" nhưng tinh thần ko "mỏi" bởi ý chí “quyết tử cho tổ quốc quyết sinh. Hiện thực khắc nghiệt giờ đã được thi vị hóa bởi cảm hứng lãng mạn: đêm sương trở thành "đêm hơi" bồng bềnh và vẻ đẹp của “hoa về trong đêm hơi”. Phải là “hoa về” chứ không là “hoa nở” bởi nó như được bước ra từ cõi mộng đến với cõi thực phủ đầy khói lửa chiến tranh. Đó là hương hoa đêm của núi rừng đưa hương ngào ngạt, hay là hình ảnh những ngọn đuốc hoa trên tay người lính cầm trong cuộc hành quân giữa đêm dài? Có lẽ hiểu theo nghĩa nào cũng đúng, hình ảnh nào cũng rất hay, rất đẹp, hiện lên trong một không gian mờ ảo, phiêu bồng “đêm hơi”.
Với âm điệu trầm bổng, cách miêu tả đối lập giữa thiên nhiên khắc nghiệt và khoảnh khắc thanh bình của đời lính đã phần nào xóa tan đi sự mỏi mệt để người lính có thể bước tiếp, vượt qua những chặng đường gian khổ:
                        “Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
                         Heo hút cồn mây súng ngửi trời
                         Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống
                         Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”…

---

Câu thơ bảy chữ mà có đến sự phối hợp dày đặc của năm thanh trắc gồ ghề được đặt ở đầu, giữa và cuối câu tạo nên ấn tượng không dứt về những con dốc đèo Tây Bắc. . Cách ngắt nhịp 4/3 và điệp từ "dốc" được lặp lại hai lần trong một câu thơ kết hợp tính từ đặc tả "khúc khuỷu", "thăm thẳm" có tác dụng gợi sự trùng điệp, nối tiếp như tới vô tận của những dốc những đèo, và sự gập ghềnh của con đường hành quân. Từ đó tạo nên cảm giác như con dốc này chưa qua hết, con dốc khác đã hiện ra sâu hun hút không có điểm dừng.
Song, dù thiên nhiên có khắc nghiệt đến đâu, chặng đường có gian khổ cách mấy thì người lính Tây Bắc vẫn hiên ngang, oai dũng vô cùng qua hình ảnh:
“Heo hút cồn mây súng ngửi trời”
Giữa cái xa xôi, hiu hắt của độ cao được nhấn mạnh qua đảo ngữ “heo hút”, nơi nguy hiểm chồng chất dựng lên thành dốc, thành cồn, người lính đứng đó, mái đầu và đầu súng như chạm vào mây trời, ngang tàng và khí phách. Bằng cách nhân hóa “súng ngửi trời” và từ cái cảm nhận có thực của thị giác, Quang Dũng vừa tả được độ cao của núi, của dốc nhưng vẫn cho thấy tâm hồn trẻ trung của những người lính phong trần coi thường gian lao, vất vả. Và chỉ một từ “ngửi” đã nói lên được cái ngông, cái ngang tàng của người lính trẻ ấy khi họ vượt dốc, băng đường, chỉ để “ngửi” xem trời như thế nào mà thôi. Qủa là giữa vô vàn khó khăn, khắc nghiệt, sự dũng cảm, bản lĩnh của người lính đã vượt lên hoàn cảnh để thể hiện tư thế hiên ngang, làm chủ đất trời: “Núi không đè nổi vai vươn tới/Lá ngụy trang reo với gió đèo” (“Lên Tây Bắc”- Tố Hữu)
Trên độ cao chất ngất đó, các chiến sĩ phải thật dũng cảm, tự tin để đi tiếp chặng đường còn lại khi :
“Ngàn thước lên cao , ngàn thước xuống”.
Điệp ngữ "ngàn thước" là một ước lệ nghệ thuật có tính định lượng, khắc họa vẻ đẹp hùng vĩ, chênh vênh, kì thú của núi rừng Tây Bắc. Yếu tố tương đồng của điệp ngữ "ngàn thước" và tính chất tương phản của các động từ "lên - xuống" trong hai vế câu đã tạo ra cảm giác về một nét gập đột ngột, dữ dội cho câu thơ. Rõ ràng, bằng tài năng của mình, Quang Dũng đã kết hợp thi với họa để đem đến cho người đọc cảm giác chân thực khi đứng trước một vùng rừng núi trùng điệp, hùng vĩ, chứa đầy hiểm nguy chỉ qua những tiểu đối ấy: bên này đường lên núi dựng đứng, vút cao; bên kia vực đổ xuống hun hút, hiểm trở.
Ngay sau cái trập trùng, hùng vĩ của địa hình Tây Bắc, câu thơ tả mưa miên man trong bảy thanh bằng, cùng với rất nhiều âm tiết mở đã gợi tả một không gian mênh mang, dàn trải, nhạt nhòa trong mưa:
                   “Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”.
Câu thơ đã gợi lên cái phiêu diêu, chơi vơi, bay bổng nhẹ tênh của không gian rộng mở. Những mỏi mệt đã lùi hết về phía sau, vương lại nơi những khấp khểnh  đường đi mà người lính đã vượt qua. Người lính bây giờ chỉ thấy khung cảnh trước mắt trải ra ngút ngàn: những ngôi nhà xa xôi, chìm khuất ẩn hiện trong màn mưa, gợi lên sự bâng khuâng và thoáng thầm lặng trong nỗi nhớ quê nhà.
Và trên chặng đường hành quân ấy thì người lính Tây Tiến không thể tránh được sự thật đã có những người đồng đội:
“Anh bạn dãi dầu không bước nữa
Gục lên súng mũ bỏ quên đời”
Khi nói về cuộc chiến tranh khốc liệt ấy, tác giả đã không né tránh hiện thực của những mất mát đau thương trong cuộc chiến mà chấp nhận nó để làm bật lên tinh thần cao thượng của người chiến sĩ. Trong cuộc hành quân gian khổ đã có những người ngã xuống vì kiệt sức, vì mũi súng của kẻ thù. “Không bước nữa” là kiệt sức không thể đi tiếp nữa, “bỏ quên đời” là hi sinh bản thân mình. Cách nói giảm nói tránh vừa xót xa lại vừa ngạo nghễ, xem cái chết nhẹ tựa lông hồng để bình tĩnh, thản nhiên đón nhận nó. Nhớ những người đồng đội đã ngã xuống nhưng không gợi cảm giác bi luỵ mà nỗi mất mát, niềm cảm thương được nói bằng giọng thơ ngang tang. Hình ảnh gục xuống gợi một cảm xúc rất thiêng liêng bởi họ là những người lính đã sẵn sàng ngã xuống cho Tổ quốc đứng lên, họ là những người sống vì lí tưởng “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”.

---

Sự hi sinh chưa bao giờ là đủ, gian khổ không chỉ là núi cao dốc thẳm, không chỉ là mưa lũ thác ngàn mà còn có tiếng gầm của cọp beo nơi rừng thiêng nước độc, nơi đại ngàn hoang vu:
“Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người.”
Một khung cảnh u ám, lạnh lẽo và có phần khiếp sợ mở ra trước mắt người đọc. Nhưng điều đó vẫn không làm lay chuyển được tinh thần thép của những người lính Tây Tiến. Chiều chiều” rồi “đêm đêm” luôn có những tiếng gầm thét, những âm thanh ấy khẳng định cái huyền bí, cái uy lực khủng khiếp của chốn rừng thiêng nước độc. Chất hào sảng trong thơ Quang Dũng là lấy ngoại cảnh núi rừng hiểm nguy để tô đậm và khắc họa chí khí anh hùng của đoàn quân Tây Tiến. Mỗi vần thơ đã để lại trong tâm trí người đọc một ấn tượng: gian nan tột bậc mà cũng can trường tột bậc! Đoàn quân vẫn tiến bước, người nối người, băng lên phía trước. Uy lực thiên nhiên như bị giảm xuống và giá trị con người như được nâng cao hẳn lên một tầm vóc mới. Cái khắc nghiệt, gian khổ và dữ dội của một miền biên ải, những gian truân mà người chiến sĩ Tây Tiến phải chịu đựng là những ấn tượng không thể nào quên.
Sau chặng đường dài hành quân mệt mỏi, các chiến sĩ có dịp dừng chân lại ở một bản làng có tên gọi hết sức thân thương cùng cảm xúc bồi hồi thiết tha như khúc tâm tình, như tiếng hát của một bài ca hoài niệm:
“Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”
Dường như để trả trạng thái tâm hồn chúng ta về thế cân bằng sau khi chùng xuống trước cuộc sống chiến đấu của người chiến sĩ Tây Tiến, Quang Dũng hồi tưởng lại nhiều hình ảnh vui, ấm áp. Khói bếp, mùi thơm cơm nếp gợi ta cái ấm cúng của cuộc sống thanh bình, hạnh phúc, sức sưởi ấm của nó đủ làm tâm hồn ta đầm ấm lại sau những phút giây chứng kiến những gian khổ của người lính. "Nhớ ôi" là một từ cảm thán mang tình cảm dạt dào, tiếng lòng của những người lính Tây Tiến. Câu thơ đậm đà tình quân dân, sự gắn kết tình nghĩa thủy chung giữa những người lính Tây Tiến và đồng bào Tây Bắc. Nhớ mùi thơm "nếp xôi" hương vị của núi rừng Tây Bắc, của tình người thân yêu da diết, đằm thắm, sự gắn kết tình nghĩa thủy chung, giữa những con người miền Tây Bắc của Tổ quốc với bộ đội kháng chiến. Hai tiếng “mùa em” là một sáng tạo độc đáo về ngôn ngữ thi ca, có hàm chứa bao tình thương nỗi nhớ, điệu thơ trở nên uyển chuyển, mềm mại, tình thơ trở nên ấm áp. Tình cảm ấy mãi mãi không thể phai mờ trong lòng những người lính Tây Tiến, như Chế Lan Viên từng viết về tình quân dân ấy trong bài thơ "Tiếng hát con tàu”:
"Anh nắm tay em cuối mùa chiến dịch
Vắt xôi nuôi quân em giấu giữa rừng
Đất Tây Bắc tháng ngày không có lịch
Bữa xôi đầu còn tỏa nhớ mùi hương"
Khép lại đoạn thơ như khép lại những thăng trầm đã qua của thời kì kháng chiến hào hùng. Với một ngòi bút tài hoa, giàu chất lãng mạn, giàu chất nhạc, chất họa với hình ảnh thơ sống động, độc đáo, từ ngữ chính xác, giọng thơ linh hoạt tinh tế, Quang Dũng đã vẽ lên một bức tranh thiên nhiên hoành tráng, dữ dội và rất nên thơ của núi rừng Tây Bắc. Trên cái nền bức tranh ấy nổi bật hình ảnh của những người lính Tây Tiến, những con người can trường, dũng cảm nhưng cũng rất hào hoa lãng mạn.
“Tây Tiến” thật sự là cuộc sống, là tấc lòng rất thực của Quang Dũng, “là một tượng đài bất tử về người lính vô danh”. Đó là bức tượng đài được kết tinh từ âm hưởng bi tráng của cuộc kháng chiến. Đó là bức tượng đài được khắc tạc bằng cả tình yêu của Quang Dũng đối với những người đồng đội, đối với đất nước của mình. Chiến tranh đã đi qua, đau thương cũng đã khép lại nhưng công lao cao cả của những ngươi chiến sĩ cách mạng vẫn được lưu truyền ngàn đời qua bài thơ “Tây Tiến” mặc cho gió bụi thời gian. Hơn hết, bài thơ như lời nhắc nhở nhẹ nhàng đối với thế hệ sau này, phải biết kính trọng và biết ơn những người đã ngã xuống cho Tổ Quốc đứng lên, những người mà:
“Họ đã sống và chết
Giản dị và bình tâm
Không ai nhớ mặt đặt tên
Nhưng họ đã làm ra Đất Nước”.