"Nhà văn không có phép thần thông...hình sắc riêng" Anh chị hiểu thế nào? Làm sáng tỏ qua tìm hiểu truyện "Hai đứa trẻ"

Question

“Nhà văn không có phép thần thông để vượt ra ngoài thế giới này, nhưng thế giới này trong con mắt nhà văn phải có một hình sắc riêng” (“Bình luận văn chương”, Hoài Thanh, NXB Giáo dục, 1998, trang 54).

Anh/chị hiểu như thế nào về ý kiến trên? Hãy làm sáng tỏ ý kiến qua việc tìm hiểu truyện ngắn “Hai đứa trẻ” (Thạch Lam)

Answer 1

“Văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người”

Nhận định của Nguyễn Minh Châu đã khắc họa thiên chức của văn chương chính là tấm gương phản ánh hiện thực cuộc sống khách quan qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ. Dù được sáng tác bằng bất cứ thể loại nào và trong bất cứ thời đại nào, ngòi bút của các nhà văn luôn hướng đến cuộc sống với tất cả những nỗi niềm, dù là vui tươi yêu đời hay đau khổ đến phẫn uất của con người. Nằm trong quan điểm đó, các sáng tác của Thạch Lam (1910 – 1942) - một trong những cây bút truyện ngắn xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại giai đoạn 1930 – 1945 lại mang một dấu ấn rất riêng với bút pháp vừa hiện thực lại vừa trữ tình mà tiêu biểu hơn cả chính ở truyện ngắn “Hai đứa trẻ” - in ở tập “Nắng trong vườn”. Truyện dường như không có cốt truyện mà theo diễn biến tâm trạng nhân vật. Tất cả nội dung đặc biệt xoay quanh tâm trạng của Liên, từ đó tác giả đã dựng lên một bức tranh đời sống của một phố huyện nghèo mang đầy giá trị hiện thực và nhân đạo.

Tâm trạng nhân vật Liên trong tác phẩm được thể hiện qua nhiều giai đoạn, nhưng có lẽ tâm hồn của một cô gái sẽ có sự nhạy cảm hơn khi ngày tàn buông xuống.. Cảnh vật chiều tàn nơi miền quê được Thạch Lam gợi tả qua những sắc màu nóng, tương phản:“Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn”. Các hình ảnh so sánh mặt trời “như lửa cháy”, “như hòn than sắp tàn” tuy đẹp rực rỡ nhưng cũng là một thoáng bùng cháy trước khi lịm tắt; như nói rằng mọi biến chuyển tinh vi của vạn vật càng đặc biệt hơn khi hiện lên qua ánh nhìn nhạy cảm của cô bé Liên

" Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào". Đó cũng là thời khắc mở ra thế giới tâm trạng của Liên, là lúc mà "Trong đôi mắt Liên bóng tối ngập đầy dần và cái buồn của buổi chiều quê thấm thía vào tâm hồn ngây thơ của chị. Liên không hiểu sao nhưng thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn". Buồn mà thấy "không hiểu sao" có nghĩa là cái buồn ghê ghớm lắm. Buồn mà không biết mình buồn vì cái gì thì thật là đau khổ không gì bằng. Thạch Lam đã để nhân vật tự nhận thức và tự bộc lộ tâm trạng chứ không cần kể lể dài dòng. Và bóng tối đã trùm lên phố nhỏ, trùm lên đồng ruộng, trùm lên cả nỗi buồn của Liên đang thoi thóp thở. . Vẻ trầm tư nghĩ suy trong “yên lặng” của Liên đã mang theo những lo toan và đa cảm của tâm hồn người lớn. Lẽ ra một cô bé như Liên phải sống trong sự vô tư, hồn nhiên với bao trò chơi vui đùa cùng chúng bạn. Có chút không yên lòng, xót xa trong ta khi chạm vào những số phận đời trong truyện của Thạch Lam.. Có lẽ vì thế cảm giác của lòng người sẽ vô cùng hụt hẫng,chìm khuất trong cái lạc lõng,buồn thương khi “người về hết và tiếng ồn ào cũng mất”, “trên đất chỉ còn rác rưởi, vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn và lá mía”. Phép liệt kê càng phơi bày sự nghèo nàn, xơ xác của đời sống nơi phố huyện. Cảnh còn được miêu tả bằng khứu giác tinh tế của nhà văn “một mùi âm ẩm bốc lên, hơi nóng của ban ngày lẫn mùi cát bụi quen thuộc quá, khiến chị em Liên tưởng là mùi riêng của đất, của quê hương này”. Từ lúc nào, với Liên, cái phố huyện này trở nên thân thiết quá! Liên yêu từ mùi âm ẩm, từ hơi nóng lẫn mùi cát bụi ở nơi này là những gì vốn rất xa lạ với cảnh sống trước đây khi Liên còn cùng gia đình ở Hà Nội. Tình yêu quê hương cứ thế nhẹ nhàng neo đậu trong tim ta từ tâm hồn trong sáng, ngây thơ và giàu cảm xúc của cô bé Liên trong truyện.

Nổi bật lên trên cảnh ngày tàn, chợ tàn là những kiếp người tàn tạ. Liên động lòng thương những mảnh đời cơ cực, đó chính là hình ảnh của "những đứa trẻ con nhà nghèo đi lại lang thang trên mặt đất nhặt nhạnh những thanh nứa thanh tre hay những gì còn sót lại của mấy người bán hàng". Liên chính là sự phản ánh thế giới tâm hồn của nhà văn, động lòng thương mà  cũng “không có tiền mà cho chúng nó” ,vì cuộc sống của cô cũng không dư dả gì. Có thể nói, trái tim Liên đã hòa chung nhịp đập với con người ở phố huyện-một nhịp đập sâu lắng, nhẹ nhàng mà uất nghẹn khôn nguôi. Để rồi những tình cảm ấy sẽ được phân chất thành một nỗi u sầu đậm đặc trong tâm hồn Liên. Liên thương người là thế, đau xót cho những kiếp khổ triền miên là thế mà cũng đành phải lẳng lặng làm thinh để cho tình thương chôn chặt nơi đáy mắt không thể bật lên thành những hành động cao đẹp. Chính từ trong bế tắc, tuyệt vọng, tấm lòng của Liên lại hiện lên trước mắt chúng ta với đầy đủ vẻ đẹp qua sự hiếu thảo với cha mẹ. Dù cho mắt Liên đã nặng trĩu sau một ngày dài với bao lo toan, mệt mỏi. Thế nhưng với sự cảm thông sâu sắc trước những khó khăn, Liên vẫn âm thầm làm việc từ ngày này sang ngày khác.Đôi mắt ấy đã mở bừng trong những tình thương dào dạt đối với cha mẹ, với An và đối với tất cả những cảnh đời lay lắt nơi phố huyện. Tình cảm sâu rộng ấy tính cách đẹp của Liên đã soi rọi cả màn đêm mờ mịt…

Comments

Ở cái phố huyện nhỏ này, người ta sống nhân ái, chan hòa, yêu thương nhau như một gia đình. Thế nhưng, dù trong lòng cũng dâng lên niềm thương cảm, xót xa cho tình cảnh của bà cụ Thi (nghèo khổ, già yếu, hơi điên) nhưng Liên vẫn thấy run sợ khi rót rượu cho bà.  Và cô hãnh diện khi thấy mình là cô gái lớn, đảm đang. Bức tranh phố huyện lúc chiều tàn của Thạch Lam không chỉ phác họa thành công vẻ đẹp bình yên, nhưng đượm buồn của nơi Liên sống, mà còn cho đọc giả cảm nhận sâu sắc tâm hồn tinh tế, nhạy cảm và tấm lòng nhân hậu của nhân vật Liên. Nhân vật bà cụ Thi nghiện rượu, hơi điên với dáng đi "lảo đảo" lẫn vào trong bóng tối và tiếng cười "khanh khách". Đây có lẽ là tiếng cười duy nhất trong truyện, nhưng nó không mang đến sự vui vẻ, thoải mái, trái lại còn chứa cả nỗi niềm u uất gây cho Liên sự sợ hãi. Những con người nơi phố huyện tuy mỗi người mỗi cảnh nhưng đều có chung sự buồn chán, mỏi mòn. Thạch Lam đã thể hiện tình cảm yêu mến và xót thương đối với những kiếp người tàn ở phố huyện.
    Trong cảm nhận của Liên, bóng tối thật ghê ghớm "Tối hết cả con đường thăm thẳm ra sông, con đường qua chợ về nhà, các ngõ vào làng lại càng sẫm đen hơn nữa". Nếu như bóng tối nuốt chửng tất cả phố huyện vào trong cái dạ dày tối thui của nó thì ánh sáng xuất hiện với tần số thấp. Đó chỉ là "hột sáng", "khe ánh sáng", "đốm sáng", "vệt sáng"... tất cả đều hiện lên thật bé nhỏ " mất đi rồi lại hiện ra trong đêm tối". Với nghệ thuật dùng sáng nói tối đó, làm ta cảm được bóng tối giờ đây như muốn nuốt chửng tất cả, cả những ước mơ hồn nhiên của chị em Liên từ tận đáy lòng. Bóng tối mênh mông của thiên nhiên đối lập với ánh sáng yếu ớt của sự sống. Cách miêu tả của Thạch Lam cho ta thấy rõ cuộc sống tuy có tối tăm, dẫu có nghèo khổ, nhưng niềm hy vọng mong manh của Liên lẫn người dân nơi phố huyện vẫn không hề bị dập tắt.
Cuộc sống bon chen đã không làm Liên chìm trong cảnh đời lầm lũi, thầm lặng.. Hình ảnh đoàn tàu được nhà văn tập trung miêu tả một cách tỉ mỉ theo trình tự thời gian. Đầu tiên, đoàn tàu được báo trước với ánh đèn của người gác ghi và tiếng còi từ xa vọng lại. Đoàn tàu đang đi tới với tiếng dồn dập, tiếng xe rít mạnh vào ghi kèm theo một làn khói trắng. Nó vụt qua với những toa đèn sáng trưng, lố nhố những người. Cuối cùng là xa dần và mất hút trong đêm tối mênh mông. Hình ảnh đoàn tàu như biểu tượng của sự sống mạnh mẽ, sự giàu sang đối lập với cuộc sống mòn mỏi, tối tăm, quẩn quanh của người dân phố huyện. Khi "tàu rầm rộ đi tới. Liên dắt em đứng dậy để nhìn đoàn xe vụt qua". Đây là phút giây hạnh phúc nhất khi mà Liên và An dường như quên hết thảy những nỗi buồn hiện tại, quên cả những đói nghèo lam lũ, ê chề đang bao vây cuộc đời họ.
Hình ảnh đoàn tàu đi ngang qua phố huyện trong đêm trở thành niềm khao khát và khắc khoải đợi chờ của Liên. Liên lặng theo mơ tưởng, tiếc nuối khi tàu đi qua. Liên cũng như An, cảm thấy chuyến tàu hôm nay không đông và kém sáng hơn mọi ngày nhưng nó từ Hà Nội về, dẫu sao cũng là một thế giới lấp lánh sắc màu, sang trọng khác xa cái phố huyện nhỏ bé, tăm tối, nghèo nàn ở nơi này. Trong lòng Liên có chút gì đó mất mát, hơi buồn vì thế giới của ước mơ xa xăm, đầy mộng đẹp cũng có dấu hiệu tàn phai dần vẻ đẹp lung linh của nó. Vì thế, Liên đã tránh trả lời câu hỏi của An do không muốn khơi sâu nỗi buồn vừa len nhẹ vào hồn. Liên nghĩ về Hà Nội (Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực, vui vẻ và huyên náo), Liên muốn được sống trong hoài niệm về một qúa khứ êm đềm đã mất. Và Liên lặng người đi trong suy tưởng, đằng sau ánh sáng của đoàn tàu và tiếng động cơ gầm vang đó là một thế giới rất riêng tư. Đó chính là nỗi nhớ về Hà Nội nơi có ánh sáng của những ngọn đèn, nơi vui vẻ và huyên náo. Nơi mà ngày xưa chị em Liên được đi chơi bờ Hồ, được uống những cốc nước lạnh xanh đỏ. Ký ức tươi đẹp thế nhưng giờ họ lại bị cầm tù giữa biết bao nhiêu là buồn bã. Chính đoàn tàu đã mang lại cho Liên liều thuốc an thần và khơi dậy trong tiềm thức biết bao điều tươi đẹp. Cuộc sống ấy thực sự khác xa với cuộc sống ở nơi này nhiều lắm nhưng biết làm sao được khi ký ức không thể trở về. " Một quá khứ huy hoàng. Một hiện tại mong manh. Một tương lai mù mịt".
Cuối cùng Liên cũng đi vào giấc ngủ, một giấc ngủ chập chờn hình ảnh ngọn đèn con của chị Tý. Một giấc ngủ tịch mịch và đầy bóng tối. Đó chính là một sự ám ảnh về cuộc sống bế tắc, tù đọng không lối thoát mà biết đến bao giờ chị em Liên mới có thể đổi thay.
Khép lại dòng cảm xúc của tác giả, ta mới nhận ra rằng lối viết lãng mạn, trữ tình không chỉ dành cho miêu tả tình yêu đôi lứa, mà vẫn có thể sử dụng để miêu tả hiện thực cuộc sống của con người, như truyện ngắn “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam. Không dồn dập, kịch tính như giọng văn của Nam Cao, Nguyễn Tuân, tác phẩm miêu tả chi tiết dòng diễn biến tâm lý của nhân vật được chắt lọc trong từng hoàn cảnh qua cốt truyện nhẹ nhàng, êm ả. Từng diễn biến trong câu truyện cứ thế trôi đi hiền hòa nhưng một dòng suối mát. Thạch Lam thực sự là nhà văn viết bằng cả tâm hồn mình trước cảnh thiên nhiên và trước những con người có số phận hẩm hiu, có cuộc đời nghèo khổ.
Dòng suối mát lành ấy cứ thấm dần rồi thẩm thấu vào trái tim mỗi người đọc về sự xót thương, về tình yêu nồng nàn đối với những con người nghèo khổ. Thạch Lam rất đỗi tinh tế trong việc miêu tả sự biến đổi của cảnh vật và nhân vật mà cụ thể ở đây là cô bé Liên. Từ đó làm bật lên giá trị đích thực của văn chương, giá trị thanh lọc tâm hồn con người, cho nó sức sống ngàn đời bất diệt. Qua đó, nhà văn muốn lay tỉnh những tâm hồn đang lụi tàn ngọn lửa của lòng khao khát và gửi tới chúng ta một bức thông điệp:
 "Xin đừng để tắt ngọn lửa của lòng khao khát".